Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Yeltsinin ayıq vaxtı verdiyi qərarlar - III dünya müharibəsi ssenarisi
ABŞ və Rusiyanın bir-birinə qarşı nüvə hücumu hazırlamaqda şübhələndikləri vəziyyətlərlə bağlı çoxsaylı insidentlər baş verib. Onlardan dördü ən ciddi hesab olunub. İlk üçü “soyuq müharibə”nin ən qızğın çağında baş verib və raket hücumu barədə xəbərdarlıq edən sistemlərin yanlış həyəcanını əhatə edib.
Belə hallar iki dəfə ABŞ-da, bir dəfə SSRİ-də qeydə alınıb və hər bir halda planet III dünya müharibəsinin başlamasının bir addımlığında olub. Xoşbəxtlikdən, hər dəfə hərbi mütəxəsssilərin kompüterlərdən daha ağıllı olduğu sübut olunub və həyəcan siqnallarının yanlış verildiyi üzə çıxıb.
Dördüncü hadisə 1995-ci ildə baş verib. O zaman “soyuq müharibə” keçmişdə qaldığından əksər ekspertlər Rusiya ilə ABŞ arasında nüvə münaqişəsinin praktiki olaraq qeyri-mümkün hesab etsələr də 1995-ci ilin yanvarında insident fərqli olub. Yanvarın 25-də səhər tezdən Rusiyanın erkən xəbərdarlıq radarları Norveçdən yüksək hündürlükdə raket atıldığını aşkar ediblər. Bildirilib ki, buraxılış trayektoriyası ABŞ-nin “Trident D-5” ballistik raketinin mümkün trayektoriyasına uyğundur.
Belə bir raket yüksək hündürlükdə nüvə partlayışı törətmək üçün istifadə olunub və Rusiya raketinin erkən xəbərdarlıq radarlarını kor edə bilib. Rusiyalı ekspertlər bu ssenarini ABŞ-nin Rusiyaya nüvə hücumunun mümkün tətikçilərindən biri kimi qiymətləndiriblər.
Rusiya prezidenti Boris Yeltsin raket buraxılışı xəbərini alan kimi təcili olaraq hərbi müşavirləri ilə əlaqə saxlamaq və vəziyyəti müzakirə etmək üçün “nüvə portfelini” işə salıb.
Dövlət başçısı cavab qərarı verməzdən əvvəl bir neçə dəqiqə hərbi ekspertləri dinləyib. Lakin məlum olub ki, bu, sadəcə olaraq Norveçin raket atışı olub, ona görə də Rusiya raketləri öz ilkin mövqelərində qalıblar. Yeltsin bunu ertəsi gün, yanvarın 26-da ictimaiyyətə açıqlayıb. Dünyanın nüvə müharibəsi astanasında olması, Rusiya prezidentinin ABŞ-yə zərbə vurub-vurmamaq barədə düşündüyü xəbəri dərhal dünya mediasında yayılıb. Beləliklə, görünən odur ki, meteoroloji raketin ehtiyatsız buraxılması az qala qlobal fəlakətə səbəb olacaqmış. Yeltsin çətin vəziyyətdə hər şeyi yoxlayan və düzgün qərar qəbul edən rus hərbi mütəxəssislərinin hərəkətlərini də yüksək qiymətləndirib.
Geniş ictimaiyyət dünyanın daha bir “möcüzəvi xilasını” müzakirə edərkən, Rusiya və ABŞ-nin hərbi və kəşfiyyat qurumları tamamilə fərqli bir şeydən danışıblar: qlobal panikanı Rusiya lideri özü təşkil edib. SSRİ rəhbəri Mixail Qorbaçovdan “nüvə portfeli”ni miras alan prezident Yeltsin strateji raket qüvvələrinin generallarını tez-tez yoxlayıb. Yeltsin vaxtilə Rusiyanın strateji raketlərindən döyüş başlıqlarının çıxarılacağını bildirərək NATO liderlərini şoka salıb. Lakin prezidentin onun təşəbbüsü ilə bağlı heç bir məlumat vermədiyi Rusiya hərbçiləri də bu xəbərdən heç də az şoka düşməyiblər. Döyüş başlıqları olduğu yerdə qalıb, lakin prezident düzəlməyib. Növbəti dəfə Yeltsin və onun müşavirləri xoşməramlılıq əlaməti olaraq hərbçilərə Rusiyanın raket hücumundan əvvəl xəbərdarlıq sistemini qismən sıradan çıxarmağı təklif ediblər.
Bəs 1995-ci il yanvarın 25-də nə baş verib?
Beynəlxalq qaydalara görə, ölkə yüksək hündürlükdə meteoroloji raket buraxılışı ilə bağlı digər dövlətləri əvvəlcədən xəbərdar etməlidir. Norveçin 1995-ci il yanvarın 25-də Anneya adasının sınaq poliqonundan “Qara Brandt-12” meteoroloji raketini buraxmasından üç həftə əvvəl Rusiya lazımi qaydada xəbərdar edilib. Yanvarın 25-də Rusiya radarları, gözlənildiyi kimi, əvvəllər elan edilmiş buraxılışı aşkar ediblər. O zaman “nüvə portfeli”nin işə salınması, müdafiə naziri və hərbi ekspertlərin iştirakı ilə fövqəladə görüş nəyə lazım idi?
Odur ki, baş verənlərlə bağlı iki versiya mövcuddur. Birinə görə, bütün hadisə əvvəlcə Yeltsin və yüksək rütbəli hərbçilərin səhnələşdirdiyi tamaşa olub. Bu zaman birinci çeçen müharibəsi bir aydan artıq davam edib, Qroznıya faciəli Yeni il hücumu arxada qalıb, ordu ağır itkilər verib və dünya qarşısında etibarını itirib. Məhz o zaman Norveçin raket buraxılışından istifadə edərək rus ordusunun vəziyyətin hələ də nəzarətdə olduğunu sübut etmək qərarı verilib.
İkinci versiyaya görə, Yeltsin müstəqil hərəkət edərək, həm müdafiə naziri Pavel Qraçovu, həm də bütün baş qərargahı şoka salan “nüvə portfeli”ni sınaqdan keçirmək qərarına gəlib. Baş qərargah rəisi general Kolesnikov beynəlxalq ictimaiyyətin gözündə özünü doğrultmağa məcbur olduğu zaman Pentaqon və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi insidentlə bağlı öz hesabatlarını tərtib edib. Bütün hallarda lakonik olaraq yazıblar ki, 1995-ci il yanvarın 25-də Rusiya prezidenti Yeltsin “nüvə portfeli”ndən çılğıncasına yapışıb”. Çünki həm Rusiyada, həm də ABŞ-də nüvə qüvvələri sistemləri elə qurulub ki, “qırmızı düymə”yə basmaq qərarını bir nəfər, hətta prezident belə qəbul edə bilməz.
İlkin Nəcəf, xüsusi olaraq Musavat.com üçün
XƏBƏR LENTİ
06 Iyun 2026
05 Iyun 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ