Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Ölkə hər il 7 santimetr hərəkət edir - Qonşularını əzir və ZƏLZƏLƏLƏRİ tətikləyir
Xəritələrdə sabit görünən Avstraliya əslində hər il bir neçə santimetr şimala doğru irəliləyir. Alimlərin ölçmələrinə görə, qitəni daşıyan tektonik plitə ildə təxminən 7 santimetr hərəkət edir.
Musavat.com xəbər verir ki, ilk baxışda bu rəqəm olduqca kiçik görünür. Lakin Avstraliyanın hərəkət sürəti insan dırnağının uzanma sürətindən belə daha yüksəkdir. Araşdırmalara görə, sağlam gənc yetkinlərdə əl dırnaqları ayda orta hesabla 3,47 millimetr, ildə isə təxminən 4,16 santimetr uzanır.
Bu isə Avstraliyanı daşıyan tektonik plitənin orta dırnaqdan təxminən 1,7 dəfə daha sürətli hərəkət etdiyini göstərir.
Qitənin hərəkətini müəyyənləşdirmək üçün alimlər peyk mövqeləndirmə stansiyalarından istifadə edirlər.
Avstraliyanın müxtəlif bölgələrində yerləşən daimi peyk stansiyaları eyni nöqtələrin koordinatlarını illər ərzində dəfələrlə ölçür. Uzun müddət ərzində aparılan müşahidələr zamanı kiçik ölçmə xətaları aradan qaldırılır və qitənin ümumi hərəkəti dəqiq şəkildə müəyyən edilir.
Qitənin daxili hissələrində yerləşən stansiyaların eyni istiqamətdə hərəkət etməsi alimlərə tektonik plitənin orta sürətini hesablamağa imkan verir.
Nəticədə müəyyən edilib ki, Avstraliya ildə təxminən 7 santimetr şimal-şərq istiqamətində hərəkət edir.
Bu göstərici istifadə olunan koordinat və istinad sistemindən asılı olaraq müəyyən qədər dəyişə bilər.
Avstraliyanın hərəkəti yalnız geoloqlar üçün maraqlı hadisə deyil. Qitə hərəkət etdikcə onun üzərindəki bütün nöqtələrin koordinatları da dəyişir.
Avstraliyanın əvvəlki milli koordinat sistemi olan GDA94 1994-cü ilin əvvəlindəki mövqeyi əsas götürülərək hazırlanmışdı. Lakin qitə bundan sonra da hərəkət etməyə davam edib.
2020-ci ilə qədər köhnə koordinat sistemi ilə müasir qlobal peyk mövqeləndirməsi arasında fərq təxminən 1,8 metrə çatıb.
Bu, Avstraliyanın birdən-birə 1,8 metr yer dəyişməsi demək deyil. Qitə bu məsafəni illər ərzində tədricən qət edib.
GPS və peyk sistemləri santimetr dəqiqliyinə çatdıqca bu fərq daha əhəmiyyətli olub. Xüsusilə xəritəçəkmə, dəqiq kənd təsərrüfatı, tikinti, torpaq ölçmə və avtomatlaşdırılmış texnikanın idarə edilməsində belə fərqlər mühüm rol oynayır.
Bu səbəbdən Avstraliya 2020-ci ildə 1 yanvar 2020-ci il tarixindəki mövqeyi əsas götürülən GDA2020 koordinat sisteminə keçib.
Avstraliyanın şimala doğru hərəkəti yalnız koordinatların dəyişməsi ilə nəticələnmir. Qitənin hərəkəti milyonlarla il ərzində ətrafındakı ərazilərin və okeanların quruluşuna da təsir göstərib.
Xüsusilə İndoneziya, Timor və Yeni Qvineya ətrafı Avstraliya plitəsinin şimala doğru hərəkətinin nəticələrinin aydın göründüyü bölgələr sırasındadır.
Bu ərazilərdə müxtəlif tektonik plitələr bir-biri ilə qarşılıqlı təsirdədir. Bəzi yerlərdə Avstraliya plitəsinin okean hissələri digər plitələrin altına batır, kontinental qabıq isə başqa ərazilərdə sıxılır və yüksəlir.
Buna görə Avstraliyanın hərəkəti sadəcə bir qitənin digərinə doğru irəliləməsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Bölgədə zəlzələlər, qırılmalar, vulkanik proseslər, süxurların bükülməsi və dağəmələgəlmə kimi müxtəlif geoloji hadisələr baş verir.
Avstraliyanın bugünkü hərəkətinin tarixi milyonlarla il əvvələ gedib çıxır.
Avstraliya və Antarktida qədimdə Qondvana superqitəsinin bir hissəsi olub. Daha sonra bu iki ərazi arasındakı yer qabığı parçalanıb və onların arasında yeni okean dibi formalaşmağa başlayıb.
Nəticədə Avstraliya Antarktidadan uzaqlaşaraq şimala doğru hərəkət edib. Təxminən 45 milyon il əvvəl bu hərəkətin sürəti artıb və qitənin şimalındakı mürəkkəb tektonik sistemlə qarşılıqlı təsir güclənib.
Milyonlarla il davam edən bu proses nəticəsində bu gün gördüyümüz qitə və okean quruluşu formalaşıb.
Alimlər gələcəkdə Yer kürəsinin necə görünə biləcəyini müəyyənləşdirmək üçün müxtəlif kompüter modellərindən istifadə edirlər.
Bəzi modellərə görə, təxminən 200-300 milyon il ərzində qitələr yenidən nəhəng vahid quru sahəsində birləşə bilər. Bu ssenarilərdən biri “Amasia” adlı hipotetik superqitənin yaranmasını nəzərdə tutur.
Bu ehtimala əsasən, Sakit okeanı zaman keçdikcə bağlana və Avstraliya Asiya ilə birləşərək nəhəng quru sahəsinin bir hissəsinə çevrilə bilər.
Lakin bu, gələcəyin dəqiq xəritəsi deyil. Digər modellər Atlantik okeanının bağlanması və ya Sakit okeanın fərqli şəkildə yox olması kimi müxtəlif ssenarilər irəli sürür.
“Pangea Proxima”, “Novopangea” və “Aurica” kimi superqitə modelləri də məhz bu ehtimallara əsaslanır.
Çünki yüz milyonlarla il sonranı bugünkü tektonik hərəkətlərə əsaslanaraq dəqiq proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Plitələrin sürəti və istiqaməti zaman keçdikcə dəyişə bilər.
Avstraliyanın ildə təxminən 7 santimetr hərəkət etməsi gündəlik həyatda hiss olunmayacaq qədər kiçikdir. Lakin bu hərəkət uzun müddət ərzində toplandıqda böyük məsafələrə çevrilir.
Eyni sürətin qorunduğu sadə hesablamaya əsasən:
1 ildə – təxminən 7 santimetr
10 ildə – təxminən 70 santimetr
100 ildə – təxminən 7 metr
1 000 ildə – təxminən 70 metr
1 milyon ildə – təxminən 70 kilometr
Təbii ki, tektonik plitənin sürətinin və istiqamətinin milyonlarla il ərzində dəyişməz qalacağı gözlənilmir. Lakin bu hesablamalar kiçik görünən hərəkətlərin geoloji zaman miqyasında necə böyük dəyişikliklərə səbəb ola biləcəyini göstərir.
Bu gün Avstraliyanın koordinatlarını santimetr səviyyəsində dəyişdirən hərəkət milyonlarla il ərzində okeanların bağlanmasına, dağların yaranmasına və qitələrin bir-biri ilə toqquşmasına səbəb ola bilər.
Yəni xəritədə hərəkətsiz görünən Avstraliya əslində daim yoldadır. İnsan gözünün görə bilmədiyi bu hərəkət hər il bir neçə santimetr təşkil etsə də, milyonlarla il ərzində Yer kürəsinin xəritəsini tamamilə dəyişdirə biləcək nəhəng geoloji prosesin bir hissəsidir.
Musavat.com
XƏBƏR LENTİ
03 Sentyabr 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ