Şuşada və Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş digər ərazilərində son günlər təbii qayaların üzərinə müxtəlif yazıların, o cümlədən şəhidlərin adlarının həkk edilməsi və ya yazılması ilə bağlı görüntülərin yayılması cəmiyyətdə geniş müzakirələrə yol açıb. Məsələnin mahiyyətinə yalnız yazını yazan şəxsin niyyəti və emosional motivləri üzərindən yanaşmaq isə problemin əsas tərəfini kölgədə qoya bilər. Çünki tarixi, mədəni və təbii əhəmiyyət daşıyan ərazilərdə daş və qaya səthlərinə edilən icazəsiz müdaxilə həmin məkanların ilkin və autentik görünüşünü dəyişdirir, bəzi hallarda isə yaranmış izlərin aradan qaldırılmasını olduqca mürəkkəb və resurs tələb edən prosesə çevirir.

Məsələyə niyyət yox, qorunan irs prizmasından baxmaq lazımdır

Bu cür hallarda əsas sual “yazı niyə yazılıb?” yox, “qorunan səthə müdaxilə edilibmi?” olmalıdır. Avropanın müxtəlif ölkələrində son dövrdə baş vermiş hadisələr də məhz belə yanaşmanın formalaşdığını göstərir. Təbii qayalara, milli parkların ərazisində yerləşən daş səthlərinə və tarixi abidələrə ad, şüar, rəsm və digər işarələrin əlavə olunması bir sıra hallarda adi estetik pozuntu kimi deyil, qorunan təbiət və mədəni irsə müdaxilə kimi qiymətləndirilir.

Bu baxımdan Şuşada şəhidlərin adlarının yazılması ilə bağlı məsələyə də emosiyadan uzaq, daha geniş və prinsipial müstəvidən yanaşmaq mümkündür. Şəhidin xatirəsini yaşatmaq istəyi, şübhəsiz ki, mənəvi baxımdan başadüşüləndir. Lakin xatirənin yaşadılması üçün seçilən üsul tarixi və təbii irsin qorunması prinsipinə zidd olmamalıdır.

Avropadakı nümunələr göstərir ki, yazının şəxsi, siyasi, idmanla bağlı və ya emosional məzmun daşıması onun qorunan daş və qaya üzərinə vurulmasını avtomatik olaraq məqbul etmir. Burada əsas məsələ niyyətdən daha çox fiziki müdaxilənin özüdür.

Rumıniyada “Anna” yazısının yaratdığı böyük problem

Bu yanaşmanı ən aydın göstərən nümunələrdən biri Rumıniyada baş verib. Bu ilin avqustunda ölkənin məşhur Transfagarașan dağ yolunda, təxminən 2 000 metr yüksəklikdə yerləşən ərazidə 54 yaşlı Buxarest sakini təbii qayanın üzərinə rəngli spreydən istifadə etməklə böyük ürək şəkli çəkib və “Anna” adını yazıb. Hadisə avqustun 5-də qeydə alınıb və başqa turist tərəfindən lentə alınan görüntülərin sosial şəbəkələrdə yayılmasından sonra ciddi ictimai narazılığa səbəb olub.

Rumıniya polisi və ətraf mühit üzrə səlahiyyətli qurumlar araşdırmaya başlayıb. Cəmi iki gün sonra – avqustun 7-də həmin şəxsin kimliyi müəyyənləşdirilib. Ətraf mühit müfəttişləri qorunan təbii ərazidə mövcud qaydaların pozulduğunu açıqlayıb, şəxsin inzibati məsuliyyətə cəlb ediləcəyini və qayadakı yazının silinməsinin tələb olunacağını bildiriblər.

Burada xüsusilə diqqətçəkən məqam şəxsin motividir. O, qayanı düşmənçilik və ya təhqir məqsədilə zədələməyib. Əksinə, öz şəxsi hisslərini ifadə etmək və sevgilisinin adını həmin məkanda saxlamaq istəyib. Buna baxmayaraq, Rumıniyada müzakirələrin mərkəzinə onun emosional niyyəti deyil, qorunan təbii səthə icazəsiz müdaxilə faktı çıxarılıb.

Daha sonra hadisənin əsl miqyası da ortaya çıxıb. Avqustun 12-də xüsusi təmizləmə qrupu və Salvamont Argeș dağ-xilasetmə xidmətinin əməkdaşları ərazidə təmizləmə işləri aparıblar. Nəticədə məlum olub ki, problem yalnız “Anna” yazısından ibarət deyil. Müxtəlif illərdə həmin ərazidə ümumilikdə 11 ayrı rəsm və yazı çəkilib. Onların arasında 2017-ci ildən qalan izlər də aşkarlanıb.

Təxminən 25 kvadratmetr qaya səthinin təmizlənməsi üçün səkkiz nəfər dörd saata yaxın çalışıb. Qayanın strukturuna zərər vurmamaq məqsədilə xüsusi üsul və materiallardan istifadə edilib. Beləliklə, insanın saniyələr və ya bir neçə dəqiqə ərzində buraxdığı izin təhlükəsiz şəkildə aradan qaldırılması üçün sonradan xeyli insan əməyinə, vaxta və texniki resurslara ehtiyac yarandığı üzə çıxıb.

Xorvatiyada qaya üzərindəki qraffiti cinayət araşdırmasına çevrildi

Xorvatiyada isə eyni problemin hüquqi baxımdan daha sərt nəticəyə gətirib çıxardığı nümunə mövcuddur. Ölkə polisinin məlumatına əsasən, aprelin 8-dən 10-dək 55 yaşlı Xorvatiya vətəndaşı Paklenica Milli Parkının piyada yolları boyunca yerləşən yeddi müxtəlif nöqtədə qorunan qayalara spreylə qraffiti çəkib.

Hadisədən sonra polis şübhəlinin görüntülərini ictimaiyyətə yayıb və vətəndaşlardan onun müəyyənləşdirilməsinə kömək istəyib. Verilən məlumatların nəticəsində həmin şəxsin kimliyi müəyyənləşdirilib.

İyunun 16-da Xorvatiya polisi bildirib ki, şəxs barəsində “başqasının əmlakına ziyan vurma” əməli ilə bağlı cinayət araşdırması aparılıb və toplanmış materiallar Zadar şəhərində səlahiyyətli prokurorluğa təqdim edilib.

Bu hadisənin Şuşa ilə müqayisədə əhəmiyyəti ondadır ki, müdaxilə şəhərin adi divarına və ya beton səthinə edilməyib. Söhbət birbaşa milli parkın təbii qaya formasiyalarından gedib. Xorvatiya təcrübəsi belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir: qorunan təbiət ərazisində qayaya yazı yazılması müəyyən hallarda sadə inzibati pozuntu həddini keçərək cinayət-hüquqi araşdırmanın predmetinə çevrilə bilər.

Yunanıstanda həm təbiət, həm də tarixi irs eyni problemlə üzləşir

Yunanıstanda da oxşar hadisələr qeydə alınıb. Avqustun 26-da ölkənin tanınmış təbiət məkanlarından biri olan Axeron dərəsində, Natura 2000 şəbəkəsi çərçivəsində qorunan ərazidə təbii qaya formasiyalarının üzərinə qara spreylə siyasi şüarlar yazıldığı aşkarlanıb. Yazılar dərənin bir neçə hissəsində, o cümlədən Axeron çayının yaxınlığındakı qayalarda müəyyən edilib. Yerli hakimiyyət orqanları hadisə ilə əlaqədar hüquqi tədbirlər görüləcəyini açıqlayıb, Yunanıstan mətbuatında isə bu hadisə qorunan təbii ərazinin vandalizmə məruz qalması kimi təqdim olunub.

Burada yazıların məzmunu Şuşada müzakirə olunan hallardan fərqlənir. Yunanıstan nümunəsində siyasi şüarlardan istifadə edilib. Ancaq prinsip dəyişmir: təbii qaya səthinin siyasi və ya şəxsi mesajın yerləşdirildiyi məkana çevrilməsi həmin müdaxiləyə avtomatik hüquqi və ya etik əsas vermir.

Məsələnin yalnız təbiətlə məhdudlaşmaması isə Yunanıstanın başqa nümunələrində görünür. İyulun 29-da Afina Bələdiyyəsinin xüsusi qrupları Yunanıstan Mədəniyyət Nazirliyinin müraciəti əsasında Akropolun Müqəddəs Qayasındakı yazı və arzuolunmaz işarələrin təmizlənməsini həyata keçirib. Afina meri Haris Dukas həmin əməliyyat barədə danışarkən bildirib ki, yalnız 2026-cı ilin ilk altı ayında paytaxtın yeddi inzibati rayonunda 417 anti-qraffiti tədbiri görülüb.

Akropol nümunəsi mühüm bir məqamı üzə çıxarır: daşın yalnız geoloji obyekt olması onun tarixi və milli əhəmiyyətini azaltmır. Müəyyən qaya və daş səthləri zaman keçdikcə kollektiv yaddaşın, tarixi kimliyin və milli simvolikanın bir hissəsinə çevrilir. Belə yerlərdə icazəsiz yazı adi şəhər divarına çəkilmiş qraffitidən tamamilə fərqli məna daşıyır.

Platon Akademiyasının qədim daşları da qorunmayıb

Afinada problemin daha bir ölçüsü Platon Akademiyasının arxeoloji ərazisində üzə çıxıb. “Kathimerini” qəzetinin iyunun 9-da dərc etdiyi araşdırmaya görə, Qərb fəlsəfəsi tarixində müstəsna əhəmiyyət daşıyan həmin məkanda futbol şüarları hətta qədim mərmər plitələrin üzərinə spreylə yazılıb. Ərazinin girişində və digər tarixi daşlarda da qraffiti izləri müşahidə olunub.

Bu fakt göstərir ki, əvvəlcə kiçik və fərdi görünən müdaxilələrə vaxtında reaksiya verilmədikdə məsələ tək bir yazıdan ibarət qalmır. Zaman keçdikcə ayrı-ayrı izlər tarixi məkanın ümumi görünüşünü dəyişdirə bilər.

Krit adasında da oxşar problem tarixi landşaftla bağlı ortaya çıxıb. İyulun 8-də Xanya bölgəsinin Stavros ərazisində yerləşən tarixi Venesiya karxanasının daş səthlərində qraffiti aşkarlanıb. Yerli sakinlərin yaratdığı təşəbbüs qrupu hadisəni vandalizm kimi qiymətləndirib və ərazinin həm mədəni, həm də ekoloji əhəmiyyətini nəzərə alaraq onun daha ciddi mühafizə edilməsini tələb edib. Burada da daş sadəcə tikinti materialı kimi deyil, tarixi landşaftın və mədəni irsin tərkib hissəsi kimi qəbul edilir.

Bolqarıstanın təcrübəsi: bir neçə hərf belə tarixi artefakta zərər verə bilər

Bolqarıstanda da şəxsi iz buraxmaq cəhdinin tarixi irsə münasibətdə necə qiymətləndirildiyini göstərən hadisə qeydə alınıb. 2025-ci il aprelin 2-də Dobriç Regional Tarix Muzeyinin qarşısındakı lapidariumda saxlanılan tarixi qəbir daşlarından birinin üzərinə naməlum şəxslər adın baş hərflərindən ibarət inisiallar həkk ediblər. Bolqarıstanın dövlət xəbər agentliyi BTA muzeyin bu hadisəni tarixi artefakta qarşı növbəti vandalizm aktı kimi qiymətləndirdiyini bildirib.

Şuşa ilə paralel burada da diqqət çəkən məqam şəxsi adın və ya şəxsi identifikasiya işarəsinin daşın üzərində qalıcı izə çevrilməsidir.

Bolqarıstanın Mağura mağarası isə bu cür hərəkətlərin illər sonra hansı miqyasda problem yarada biləcəyini göstərir. Bolqarıstan Milli Radiosunun reportajına görə, ziyarətçilər uzun illər ərzində mağaranın divarlarına yüzlərlə inisial və müxtəlif yazı həkk ediblər. Yerli idarəetmə orqanları mağaranın ən qiymətli hissələrindən biri – tarixdən əvvəlki dövrə aid rəsmlərin yerləşdiyi bölməyə girişin məhdudlaşdırılmasının səbəblərindən biri kimi məhz bu yazıları göstəriblər.

Deməli, bir insanın “burada kiçik bir iz buraxıram” düşüncəsi ilə etdiyi hərəkət tək qaldıqda belə problem yaradır, həmin davranış başqaları tərəfindən təkrarlandıqda isə illər ərzində yüzlərlə yazının toplandığı ciddi mühafizə probleminə çevrilə bilir.

Fərqli motivlər, eyni nəticə

Rumıniya, Xorvatiya, Yunanıstan və Bolqarıstandakı hadisələri bir yerdə nəzərdən keçirdikdə maraqlı mənzərə ortaya çıxır. İnsanları qayalara və tarixi daşlara yazı yazmağa sövq edən səbəblər eyni deyil. Rumıniyada söhbət sevgilinin adını yaşatmaq istəyindən gedib. Yunanıstanda siyasi şüarlar qaya səthlərinə köçürülüb. Platon Akademiyasında futbol azarkeşlərinin mesajları qədim daşlara qədər gedib çatıb. Bolqarıstanda şəxslər öz inisiallarını həkk ediblər. Xorvatiyada isə milli parkın müxtəlif qaya səthlərində qraffiti çəkilib.

Şuşada müzakirə olunan halların mənəvi yükü isə daha fərqlidir. Burada bəzi insanların şəhidlərin adlarını yazmaqla onların xatirəsinə ehtiram göstərdiyini və həmin adları yaşatdığını düşünməsi mümkündür. Lakin bu motiv digər nümunələrdən fərqli olsa da, qorunan əraziyə münasibətdə əsas prinsip dəyişmir: söhbət həmin səthə icazəsiz fiziki müdaxilədən gedirsə, yazının emosional, siyasi və ya şəxsi məzmunu müdaxilənin özünü avtomatik olaraq qəbulolunan etmir.

Başqa sözlə, yaxşı niyyət tarixi abidəyə və ya təbii qayaya zərər verə biləcək üsulu öz-özünə legitimləşdirmir.

Ən böyük təhlükə: “təqlid effekti”

Məsələnin bəlkə də ən mühüm tərəflərindən biri ayrı-ayrı yazıların yaratdığı təqlid effektidir. İnsan hər hansı qorunan səthdə əvvəlcədən yazılmış bir ad və ya işarə gördükdə həmin davranışın qəbul edilən və cəzalandırılmayan hərəkət olduğu qənaətinə gələ bilər. Bir müddət sonra isə tək bir yazı çoxsaylı yazıların başlanğıcına çevrilə bilər.

Transfăgărășan hadisəsi bunun real nümunəsidir. Əraziyə “Anna” yazısını təmizləmək üçün gələn qrup eyni qayalarda və onların yaxınlığında cəmi bir deyil, 11 müxtəlif yazı və rəsm aşkarlayıb. Onlardan bəzilərinin təxminən doqquz il ərzində həmin səthlərdə qaldığı müəyyənləşdirilib.

Bu səbəbdən Şuşada ilk belə yazılara vaxtında münasibət bildirilməsi yalnız mövcud izlərin silinməsi məqsədi daşımamalıdır. Daha mühüm hədəf bu davranışın adiləşməsinə imkan verməməkdir. Çünki bir şəxs qayada başqasının adını görərək eyni hərəkətin yolverilən olduğunu düşünərsə, bir neçə ildən sonra həmin qaya onlarla şəxsi yazının yerləşdiyi səthə çevrilə bilər.

Avropa təcrübəsi Azərbaycanın mövqeyini necə əsaslandırır?

Avropa ölkələrindəki nümunələr ümumiləşdirildikdə belə müdaxilələrə qarşı bir neçə əsas yanaşma görünür. İlk növbədə pozuntunu törədən şəxsin müəyyənləşdirilməsi həyata keçirilir. Bundan sonra konkret hadisənin xarakterindən asılı olaraq inzibati və ya cinayət-hüquqi tədbirlər görülür. Paralel olaraq yazıların qorunan səthə zərər vurmadan peşəkar üsulla təmizlənməsi təmin edilir. Həssas ərazilərdə nəzarət gücləndirilir, cəmiyyət arasında isə maarifləndirmə işi aparılır.

Xorvatiyada milli parkın qayalarına müdaxilənin polis araşdırmasına və materialların prokurorluğa təqdim edilməsinə səbəb olması, Rumıniyada isə şəxsi sevgi mesajını qayaya yazan şəxsin müəyyənləşdirilməsi və sonradan həmin səthin xüsusi üsullarla təmizlənməsi bir məsələyə xüsusi diqqət çəkir: qorunan təbii və tarixi səthə müdaxilə “cəmi bir yazı” kimi qiymətləndirilməyə bilər.

Azərbaycanın Şuşa ilə bağlı yanaşmasının mahiyyəti də məhz bu kontekstdə başa düşülməlidir. Şuşa Azərbaycanın sıradan turizm məkanı deyil. Şəhərin və ətraf ərazilərin tarixi, mədəni və mənəvi çəkisi nəzərə alındıqda onun təbii qayalarının və digər səthlərinin qorunması yalnız təbiətin mühafizəsi və ya estetik görünüş məsələsi hesab edilə bilməz. Burada söhbət gələcək nəsillərə mümkün qədər bütöv şəkildə ötürülməli olan tarixi landşaftın qorunmasından gedir.

Şəhidlərin xatirəsi qorunmalıdır, amma bunun doğru ünvanı var

Şəhidlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi ilə təbii və tarixi irsin qorunması bir-birinə zidd məqsədlər deyil. Əksinə, hər iki istiqamət cəmiyyətin və dövlətin yaddaş siyasətinin mühüm hissəsidir. Şəhidlərin adlarının yaşadılması üçün dövlət tərəfindən memoriallar, xatirə kompleksləri, muzeylər və digər uyğun məkanlar yaradılıb. Eyni məqsədlə gələcəkdə yeni təşəbbüslərin həyata keçirilməsi də mümkündür.

Ancaq təbii qayaların üzərində nəzarətsiz şəkildə şəxsi yazıların çoxalması bu məqsədə xidmət etmək əvəzinə, zaman keçdikcə həmin məkanların ilkin görünüşünün itirilməsinə səbəb ola bilər. Bu isə nəticə etibarilə yalnız bir daşın üzərindəki yazının problemi deyil, bütöv tarixi landşaftın dəyişdirilməsi deməkdir.

Ona görə də Şuşada və Azərbaycanın digər işğaldan azad edilmiş ərazilərində təbii və tarixi səthlərin qorunmasına münasibət mümkün qədər prinsipial olmalıdır. Şəhidlərin xatirəsinə hörmət, təbii irsə hörmətlə ziddiyyət təşkil etmir. Əksinə, həqiqi ehtiram həm milli yaddaşı yaşatmağı, həm də həmin yaddaşın formalaşdığı məkanları qorumağı tələb edir.

Öz izimizi buraxmamaq da irsi qorumağın bir formasıdır

Avropanın Rumıniya, Xorvatiya, Yunanıstan və Bolqarıstan kimi ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, tarixi və təbii irsin mühafizəsində yalnız artıq yaranmış zərərin aradan qaldırılması kifayət deyil. Əsas məsələ belə zərərin əvvəlcədən qarşısının alınmasıdır. Bir yazının silinməsi üçün səkkiz nəfərin dörd saata yaxın işləməsi, xüsusi texniki üsullara ehtiyac yaranması və illərlə əvvəl çəkilmiş izlərin də eyni səthdə üzə çıxması problemin “kiçik” olmadığını göstərir.

Şuşanın təbii qaya və daşları üzərindəki hər yeni iz gələcəkdə başqa bir şəxsin eyni davranışını təkrarlamasına zəmin yarada bilər. Nəticədə ayrı-ayrı şəxslərin fərdi xatirə ifadələri bir araya gələrək məkanın autentikliyini dəyişdirə bilər. Bu baxımdan ilk müdaxilələrə vaxtında reaksiya verilməsi cəza və ya qadağa məsələsindən daha geniş məna daşıyır – məqsəd gələcəkdə daha böyük problemin yaranmasına imkan verməməkdir.

Azərbaycanın haqlı mövqeyi də məhz bu prinsip üzərində dayanır: Şuşanın, eləcə də işğaldan azad edilmiş digər ərazilərin təbii və tarixi siması qorunmalıdır. Şəhidlərin adı və xatirəsi isə bunun üçün yaradılmış memoriallarda, muzeylərdə, xatirə komplekslərində və digər xüsusi məkanlarda əbədiləşdirilə bilər.

Nəticədə məsələ bir neçə sözün qayaya yazılıb-yazılmamasından daha böyükdür. Söhbət gələcək nəsillərin bu məkanları necə görəcəyindən gedir. Bu gün “kiçik xatirə” kimi qəbul edilən bir yazı sabah onlarla yeni müdaxilənin başlanğıcı ola bilər. Avropa təcrübəsinin ortaya qoyduğu ən sadə, lakin ən mühüm nəticə də budur: tarixi və təbii irsi gələcəyə çatdırmağın yollarından biri həmin irsin üzərində özümüzə yeni iz buraxmamaqdır.