Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Milli kimlik son müdafiə xətti kimi - professor Ramiz Yunusun yazısı
Dünya sürətlə radikal dəyişikliklər mərhələsinə daxil olur. Müasir texnologiyalar, rəqəmsal mühit, süni intellekt və qlobal informasiya axınları təkcə iqtisadiyyatı və gündəlik həyatı transformasiya etmir — onlar insanın və cəmiyyətin şüurunu kökündən yenidən formalaşdırır.
Gözlərimiz önündə yeni bir dünya nizamı yaranır; onun konturları hələ aydın deyil, nəticələri isə hələ tam dərk olunmayıb. Bu şəraitdə kiçik və orta dövlətlər qarşısında ritorik deyil, ekzistensial bir sual dayanır: bu qaynayan qlobal axında necə sağ qalmaq və itib-batmaqdan necə qorunmaq olar?
Bu gün dövlətin müdafiəsi artıq təkcə hərbi güc, energetika və ya diplomatiya ilə məhdudlaşmır. Getdikcə daha çox həlledici amil cəmiyyətin daxili dayanıqlığına çevrilir. Dövlət müasir silahlara və inkişaf etmiş infrastruktura malik ola bilər, lakin əgər o, dəyər nüvəsini, milli ideyanı və mədəni identikliyini itirirsə — boş bir qabığa çevrilir və istənilən xarici təzyiq qarşısında həssas olur.
Bu yaxınlarda doğma Azərbaycanımda tələbələr qarşısında mühazirə ilə çıxış edərkən bir fikir səsləndirdim ki, əslində bu, bizim tarixi təcrübəmizin kvintessensiyasıdır:
müasir texnologiyaların təsiri altında sürətlə dəyişən dünya milli kimliyimizi dağıtmamalıdır, çünki Azərbaycan islam, türk və müasir dəyərləri birləşdirir. Məhz bu unikal sintez dövlətimizin əsas güc mənbəyidir. Təsadüfi deyil ki, o, Azərbaycan dövlət bayrağının rənglərində əks olunub — mövcudluğumuzun formulu kimi.
Lakin bu gün həmin formula ciddi sınaq qarşısındadır. Nəzarətsiz informasiya axınlarının, sosial şəbəkələrin və rəqəmsal platformaların təzyiqi altında fərdi və milli identikliyin qorunması getdikcə daha mürəkkəb vəzifəyə çevrilir. Biz getdikcə daha tez-tez müşahidə edirik ki, gənc nəsil tam şəkildə qadcetlərdən və cihazlardan asılı vəziyyətə düşür. Bu artıq rahatlıq məsələsi deyil — bu, düşüncənin deformasiyası məsələsidir.
Müasir texnologiyalar, şübhəsiz ki, nəhəng potensiala malikdir. Onların gücü sürətdə, əlçatanlıqda və miqyasda cəmlənib. Lakin təhlükəsi ondadır ki, onlar klip təfəkkürünü formalaşdırır, dərinliyi sıxışdırıb çıxarır və biliyi informasiya fraqmentləri ilə əvəz edir. Nəticədə uşaqlıqdan və gənclikdən etibarən tarix, mədəniyyət, ədəbiyyat və ən təhlükəlisi — öz milli kimliyi ilə maraqlanmaqdan getdikcə uzaqlaşan bir nəsil formalaşır.
İnformasiya müharibələri və manipulyasiyalar dövründə tənqidi düşüncə milli təhlükəsizliyin tərkib hissəsinə çevrilir. Gənclər faktı interpretasiyadan, həqiqəti isə sırınan narrativdən ayırmağı bacarmalıdırlar, anlayaraq ki, rəqəmsal mühitin böyük bir hissəsi kənardan tənzimlənir və yad maraqlara xidmət edir. Milli maraqlar şüar və abstraksiya deyil, ayıq analiz və şüurlu seçim predmetidir.
Məhz burada dövlətin rolu prinsipial əhəmiyyət kəsb edir. Dövlət təhsil, mədəniyyət və informasiya sahəsində milli siyasəti şüurlu və ardıcıl şəkildə formalaşdırmağa borcludur. Universitetlər sadəcə diplom verən müəssisələr olmaqdan çıxmalı, yenidən ideyaların, mənaların və şüurun primitivləşdirilməsinə qarşı intellektual müqavimət mərkəzlərinə çevrilməlidir.
Bu prosesdə dil xüsusi yer tutur. Azərbaycan vətəndaşlarının hamısının Azərbaycan dilini bilməsi formal deyil, strateji məsələdir. Dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil. O, düşüncə tərzidir, tarixi yaddaşın və mədəni kodun daşıyıcısıdır. Dilin saflığının itirilməsi, nəzarətsiz alınmaların hökmranlığı və ana dilinin ictimai məkandan sıxışdırılıb çıxarılması milli dövlətçiliyin aşınmasına aparan birbaşa yoldur.
Avropaya və ABŞ-a son səfərlərim bu narahatlıqlarımı daha da gücləndirdi. Stokholmda Antonin Dvorjakın “Rusalka” operasına, Parisdə Cüzeppe Verdinin “Aida”sına, Nyu-Yorkda isə Jorj Bizenin “Karmen”inə baxdım. Hər üç halda məni eyni məyusluq gözləyirdi: klassik əsərlər tarixi, mədəni və fəlsəfi kontekstdən məhrum edilmiş psevdosüasir tamaşalara çevrilmişdi.
Zallar gənclərlə dolu idi, lakin onların əhəmiyyətli hissəsi, təəssüf ki, telefonlara baxırdı. Onların çoxu teatra gəlmişdi, amma nə librettanı, nə əsərlərin tarixini, nə də bəstəkarların adlarını bilirdi. Bu artıq sadəcə zövq məsələsi deyil — bu, mədəni yaddaşdan imtinanın simptomudur. Bu yanaşma qaçılmaz olaraq sivilizasiyanın öz əsaslarının — musiqidə, rəssamlıqda, memarlıqda və ədəbiyyatda — inkarına aparır.
Klassik irsdən imtina etmək, Bakıda Qız Qalasından, Parisdə Versaldan və Luvrdan, Romada isə Müqəddəs Pyotr kilsəsindən imtina etməyi təklif etməklə eynidir. Bu nə “yenilənmə”, nə də “inkişaf”dır — bu, mədəni onurğanın dağıdılmasıdır. Onurğa olmadan isə mədəniyyət mənasız və dərinlikdən məhrum bir dekorasiyaya çevrilir.
Hər bir insanın onurğası var — daxili dayaq kimi. Dövlətin də onurğası olmalıdır. Düzgün milli ideya ölkənin onurğasıdır. Qaynayan və sürətlə dəyişən dünyada məhz o, insanın itib-batmasına, dövlətin suverenliyini itirməsinə, cəmiyyətin isə milli identiklikdən məhrum olmasına imkan vermir.
Bu gün ABŞ və Çin süni intellekt sahəsində qlobal üstünlük uğrunda genişmiqyaslı mübarizə apardığı bir vaxtda aydın olur ki, söhbət təkcə texnologiyalardan getmir. Söhbət düşüncə üzərində, dəyərlər və mədəni kodlar üzərində nəzarətdən gedir. Süni intellekt uğrunda mübarizə dövründə dövlətlər texnoloji yarışı deyil, özlərini uduza bilərlər — əgər onların mədəni və dəyər mühitindən kənarda yaradılmış alqoritmlərə vətəndaşlarının düşüncəsini formalaşdırmağa imkan versələr.
Titanlar dünyasında daha sürətlə qaçan yox, ayaqları üstə möhkəm dayanan qalib gəlir. Azərbaycan kimi bir dövlət üçün dilin, mədəniyyətin, ənənələrin və əsrlərdən keçərək bu günə çatan muğam kimi unikal fenomenlərin qorunması nostalji və ya konservatizm məsələsi deyil. Bu, tarixi sağ qalma məsələsidir.
Elmi-texniki tərəqqi insanın və dövlətin xidmətində olmalıdır, onları daxildən dağıtmamalıdır. Modernləşmə ilə köklər arasında balans lüks deyil, zərurətdir. Bu balans itirildikdə cəmiyyət istiqamətini, dövlət suverenliyini, insan isə özünü itirir. İspan filosofu Xose Orteqa-i-
Qassetin dediyi kimi: “Sivilizasiya ona hücum edildiyi zaman deyil, niyə mövcud olduğunu başa düşmədiyi zaman məhv olur.”
Ramiz Yunus,
Xəzər Universitetinin
professoru
XƏBƏR LENTİ
04 Iyun 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ