Onlayn ictimai-siyasi qəzet
SSRİ-də 10 saniyəlik cəhənnəm – Türkmənistan prezidentini 8 yaşında yetim qoyan dəhşət
1948-ci il oktyabrın 5-dən 6-na keçən gecə SSRİ tarixinin və XX əsrin ən ağır təbii fəlakətlərindən biri baş verib. Türkmənistanın paytaxtı Aşqabad güclü zəlzələ nəticəsində demək olar ki, tamamilə dağılıb.
Musavat.com xəbər verir ki, əsas təkan oktyabrın 6-da yerli vaxtla saat 01:12 radələrində baş verib. Müasir elmi araşdırmalara görə, zəlzələnin maqnitudası 7,3, maksimal intensivliyi isə X – “ekstremal” səviyyəsinə çatıb.
Fəlakətin ən dəhşətli xüsusiyyətlərindən biri hər şeyin son dərəcə sürətlə baş verməsi olub. Əsas dağıdıcı təkan təxminən 10 saniyə davam edib. İnsanların böyük əksəriyyəti həmin vaxt evlərində yatdığından itkilər xüsusilə ağır olub.
Üstəlik, güclü dağıdıcı zəlzələdən əvvəl əhalini xəbərdar edə biləcək hiss olunan ilkin təkan qeydə alınmayıb. Yer səthinin hərəkəti qəfil başlayıb.
Müasir araşdırmalara əsasən, şəhərdəki binaların təxminən 90 faizi dağılıb. Kərpic tikililərin böyük əksəriyyəti uçub, beton konstruksiyalar ağır zədələnib. Yük qatarları relsdən çıxıb, şəhərin nəqliyyat və rabitə sistemi iflic vəziyyətinə düşüb.
Zəlzələnin episentri Aşqabada son dərəcə yaxın olub. Müasir seysmoloji tədqiqatlar zəlzələnin qırılmasının şəhərin yaxınlığında başladığını göstərir. Məhz episentr zonasının paytaxta bu qədər yaxın olması dağıntıların miqyasını daha da artırıb.
Telefon və teleqraf rabitəsi kəsilib, elektrik və digər kommunal şəbəkələr sıradan çıxıb. Su şəbəkəsi isə digər kommunikasiyalarla müqayisədə işlək vəziyyətdə qalıb. Aşqabad hava limanının uçuş-enmə zolağında çatlar əmələ gəlib.
Ən ağır vəziyyət səhiyyə sistemində yaranıb. Şəhərdəki tibb müəssisələri dağıldığından minlərlə yaralıya normal xəstəxana şəraitində yardım göstərmək mümkün olmayıb. İnsanlara küçələrdə və açıq ərazilərdə ilkin tibbi yardım göstərilib.
Aşqabad faktiki olaraq xarici aləmdən təcrid olunub. Fəlakət barədə ilk məlumatların ötürülməsində hərbi rabitə mühüm rol oynayıb. Şəhərin qərbində yerləşən hərbi hissələrdən birinin radiooperatoru fövqəladə enerji mənbəyindən istifadə edərək zəlzələ barədə məlumat ötürə bilib. Bu məlumat Daşkənddə qəbul edilib.
Aşqabad hava limanında olan İl-12 sərnişin təyyarəsinin bort radiostansiyasından da fəlakət barədə siqnal göndərilib.
Bundan sonra Sovet Ordusunun bölmələri xilasetmə əməliyyatlarına cəlb olunub. Qonşu qarnizonlardan qüvvələr gətirilib, dağıntılar altında qalan insanların çıxarılmasına başlanılıb. Hərbi çörəkxanalar əhalinin ərzaqla təmin edilməsində istifadə olunub.
Şəhərdə elektrik enerjisinin bərpası bir neçə gün çəkib. Dəmiryol əlaqəsinin bərpasından sonra yaralıların şəhərdən çıxarılması və Aşqabada ərzaq, dərman, tikinti materialları və xilasedicilərin gətirilməsi sürətlənib.
Fəlakət əsas təkanla bitməyib. Oktyabrın 6-da səhər saatlarında yenidən güclü təkanlar baş verib. Oktyabrın 8-də qeydə alınan daha bir güclü afterşok əlavə insan tələfatına səbəb olub. Aşqabad seysmik stansiyası təkcə oktyabrın 20-dən noyabrın 20-dək 138 afterşok qeydə alıb.
Zəlzələnin təsiri yalnız Aşqabadla məhdudlaşmayıb. Türkmənistanın paytaxtının ətrafındakı çoxsaylı yaşayış məntəqələri dağılıb. Fəlakət dövlət sərhədini də keçib. İranın Dərgəz bölgəsində 30-dan çox kənd dağılıb və 350-dən artıq insan həlak olub.
İnsan itkisi barədə rəqəmlər isə bu günədək mübahisəlidir. Bunun əsas səbəblərindən biri SSRİ rəhbərliyinin faciənin real miqyası haqqında məlumatların yayılmasını ciddi şəkildə məhdudlaşdırması, digər səbəbi isə müharibədən sonrakı Aşqabad əhalisinin dəqiq sayının müəyyənləşdirilməsindəki çətinlikdir.
Əvvəllər ölənlərin sayı ilə bağlı 100 mindən artıq rəqəmlər geniş yayılıb. 2024-cü ildə “Geophysical Journal International”da dərc edilən geniş elmi araşdırmada əvvəlki tədqiqatlarda 68–120 min nəfərlik qiymətləndirmələrin olduğu qeyd edilir. Bununla yanaşı, həmin araşdırmada daha yeni elmi ədəbiyyatda təxminən 40 min ölümün, onlardan 35 mininin Aşqabadda baş verməsinin daha ehtimal olunan göstərici sayıldığı bildirilir. Buna görə qurbanların dəqiq sayını müəyyənləşdirmək hələ də mümkün olmayıb.
Faciənin uzun illər SSRİ ictimaiyyətindən böyük ölçüdə gizli saxlanılması da Aşqabad zəlzələsinin tarixinin ən diqqətçəkən tərəflərindən biridir. Stalin dövründə mərkəzi sovet mətbuatı fəlakətin həqiqi insan itkisini açıqlamayıb. Sonrakı tarixi araşdırmalarda həmin dövrdə dövlətin zəiflik görüntüsü yaratmaq istəmədiyi və buna görə fəlakətin miqyasının geniş ictimaiyyətə çatdırılmadığı qeyd edilir.
Maraqlıdır ki, Aşqabadın əsas qəzetlərindən “Turkmenskaya iskra”nın oktyabrın 6-da çıxmalı olan nömrəsi artıq çapa hazırlanmışdı. Lakin zəlzələ şəhəri vurduğundan həmin nömrə oxuculara çatdırıla bilmədi. Qəzet yalnız oktyabrın 12-də, dağılan poliqrafiya müəssisəsindən çıxarılan avadanlığın bir hissəsi təmir edildikdən sonra yenidən nəşr olundu.
Faciənin başqa bir məşhur tarixi detalı sonradan Türkmənistan prezidenti olmuş Saparmurat Niyazovun ailəsi ilə bağlıdır. Həmin vaxt uşaq olan Niyazovun anası və iki qardaşı zəlzələdə həyatını itirib. Niyazov atasını isə bundan daha əvvəl, İkinci Dünya müharibəsi illərində itirmişdi. Beləliklə, 1948-ci il Aşqabad zəlzələsindən sonra o, ailəsini itirərək yetim qalıb.
Zəlzələnin səbəbləri barədə onilliklər sonra aparılan araşdırmalar da yeni faktlar ortaya çıxarıb. Müasir alimlər 1948-ci il zəlzələsinin Aşqabad ətrafındakı mürəkkəb tektonik qırılmalar sistemi ilə əlaqəli olduğunu müəyyənləşdiriblər. Araşdırmalara görə, zəlzələ zamanı bir neçə qırılma seqmenti hərəkətə gəlib və səthdəki qırılmalar onlarla kilometr boyunca uzanıb.
Alimlərin diqqətçəkən nəticələrindən biri də budur ki, Aşqabadın yaxınlığındakı bütün aktiv qırılmalar 1948-ci ildə hərəkət etməyib. Şəhərin cənubunda və qərbində yerləşən bəzi aktiv tektonik strukturlar bu gün də potensial seysmik təhlükə mənbəyi hesab olunur.
Hətta qədim arxeoloji abidələr üzərində aparılan araşdırmalarda bölgənin uzunmüddətli seysmik aktivliyinin izləri aşkarlanıb. Aşqabad yaxınlığındakı qədim yaşayış və su sistemlərində tektonik yerdəyişmələrin izləri müəyyən edilib.
Fəlakətdən sonra Aşqabad faktiki olaraq yenidən qurulub. SSRİ-nin müxtəlif respublikalarından şəhərə inşaatçılar, mühəndislər, həkimlər və digər mütəxəssislər göndərilib. Yeni şəhərin salınmasında seysmik təhlükə əvvəlkindən daha ciddi nəzərə alınmağa başlanıb.
Fəlakətdən sonra şəhərin sağ qalan sakinlərinin bir hissəsi müvəqqəti olaraq Aşqabaddan çıxarılıb, yaralılar isə SSRİ-nin müxtəlif şəhərlərindəki xəstəxanalara göndərilib. Aşqabadın bərpası sonrakı illərdə genişmiqyaslı tikinti proqramına çevrilib və paytaxtın əvvəlki memarlıq görünüşü əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib.
Musavat.com
XƏBƏR LENTİ
14 Oktyabr 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ