Üç gəmi sıradan çıxarıldı, iki gəmidə hərbi yoxlama aparıldı – mühasirənin Xəzər və Azərbaycan şirkətləri üçün də təhlükəli nəticələri var

ABŞ İran limanlarına tətbiq etdiyi dəniz blokadasını sərtləşdirir. Vaşinqtonun açıqladığı son rəqəmlərə görə, mühasirənin bərpasından sonra 70 kommersiya gəmisinin hərəkət istiqaməti dəyişdirilib, üç gəmi hərəkətsiz vəziyyətə gətirilib, iki gəminin göyərtəsində isə yoxlama aparılıb.

Musavat.com xəbər verir ki, məlumatı ABŞ Mərkəzi Komandanlığı – CENTCOM avqustun 23-də yayıb. Komandanlığın açıqlamasında əməliyyatların İran limanlarına gedən və ya bu limanlardan çıxan gəmilərin blokadaya əməl etməsini təmin etmək məqsədi daşıdığı bildirilib.

Burada mühüm bir dəqiqləşdirməyə ehtiyac var: ABŞ qüvvələrinin 70 gəmini ələ keçirdiyi və ya uzunmüddətli həbs etdiyi təsdiqlənmir. CENTCOM-un işlətdiyi “redirected” ifadəsi həmin gəmilərə marşrutunu dəyişmək, İran limanına daxil olmamaq və ya limandan çıxışı dayandırmaq barədə göstəriş verildiyini bildirir. Faktiki müdaxilə daha sərt formada yalnız beş gəmiyə tətbiq olunub: onlardan üçü sıradan çıxarılıb, ikisinə isə Amerika hərbçiləri daxil olublar.

CENTCOM-un açıqlaması bununla əvvəlki məlumatları yeniləyib. Avqustun 12-də ABŞ tərəfi 59, avqustun 17-də 64 gəminin geri qaytarıldığını bildirmişdi. Son rəqəmin 70-ə çatması Amerika donanmasının İranın dəniz ticarətinə nəzarəti mərhələli şəkildə genişləndirdiyini göstərir. ABŞ müdafiə naziri Pit Heqset daha əvvəl donanmanın gəmiləri rotasiya etməklə mühasirəni qeyri-müəyyən müddət davam etdirə biləcəyini söyləyib. Reuters⁠

ABŞ İran limanlarına qarşı ilk blokadanı aprelin 13-dən iyunun 18-dək tətbiq edib. CENTCOM həmin dövrdə 140-dan çox gəminin geri qaytarıldığını, doqquz gəminin hərəkətsiz vəziyyətə gətirildiyini, humanitar yük daşıyan 50-dən çox gəminin isə buraxıldığını açıqlayıb. Blokada danışıqların pozulmasından sonra iyulun 14-də yenidən qüvvəyə minib. CENTCOM-un rəsmi açıqlaması⁠

Gəmilərin bayraqları və yükləri niyə açıqlanmır?

CENTCOM 70 gəminin adlarını, IMO nömrələrini, bayraqlarını, sahiblərini və daşıdıqları yükləri əks etdirən siyahı dərc etməyib. Buna görə onların hamısının İran bayrağı altında üzməsi və ya hamısının İran nefti daşıması barədə nəticə çıxarmaq mümkün deyil.

Reuters, Associated Press və digər aparıcı beynəlxalq media qurumlarının xəbərlərində də bu 70 gəmi üzrə tam siyahı təqdim olunmayıb. Məlum olan budur ki, blokada yalnız İran bayraqlı gəmilərlə məhdudlaşmır. İran limanına daxil olan və ya oradan çıxan, İran mənşəli qadağan olunmuş yük daşımaqda şübhəli bilinən üçüncü ölkə bayraqlı gəmilər də yoxlamaya və marşrutun dəyişdirilməsi tələbinə məruz qala bilər.

Reuters daha əvvəl ABŞ qüvvələrinin ən azı bir Panama bayraqlı gəmiyə qarşı güc tətbiq etdiyini bildirib. Lakin üç hərəkətsizləşdirilmiş və iki yoxlanılmış gəminin hamısının adı, yükü və sonrakı hüquqi statusu ictimaiyyətə açıqlanmayıb. Bu səbəbdən sosial mediada yayılan “70 tanker müsadirə edildi” iddiası doğru deyil.

Hörmüzdə hərəkət 90 faizədək azalıb

ABŞ blokadası İranın limanlarına çıxışı məhdudlaşdırarkən Tehran da Hörmüz boğazında öz nəzarət qaydalarını tətbiq edir. İran hakimiyyəti icazəsiz saydığı gəmiləri cərimə, saxlama və müsadirə ilə hədələyib. Beləliklə, kommersiya gəmiləri eyni vaxtda həm ABŞ-ın, həm də İranın tələbləri arasında qalır.

Kpler gəmi izləmə xidmətinin Reutersə təqdim etdiyi məlumatlara görə, avqustun 23-də Hörmüz boğazından cəmi dörd, bir gün əvvəl isə 13 kommersiya gəmisi keçib. Avqustun 21-də başa çatan həftə ərzində boğaza 103 gəmi daxil olub, 89 gəmi çıxıb. Hərəkətin münaqişədən əvvəlki göstəricilərlə müqayisədə təxminən 90 faiz aşağı düşdüyü bildirilir. Bəzi gəmilər AIS ötürücülərini söndürdüyü üçün real rəqəm bir qədər fərqli ola bilər. Reuters – Hörmüzdə gəmi hərəkəti⁠

Hörmüzdən keçən gəmilər arasında xam neft, neft məhsulları, kimyəvi maddələr və mayeləşdirilmiş qaz daşıyan tankerlər üstünlük təşkil edir. Nəhəng xam neft və LNG tankerlərinin boğazdan keçməkdən yayınması isə enerji bazarındakı təchizat qorxusunu daha da gücləndirir.

ABŞ blokadasının İran neft ixracına təsiri artıq rəqəmlərdə görünür. Reutersin bazar mənbələrinə əsaslanan məlumatına görə, İranın dəniz yolu ilə neft ixracı 2025-ci ildəki gündəlik orta hesabla 1,4 milyon bareldən 2026-cı ilin avqustunda təxminən 534 min barelə düşüb. İran neftinin 80 faizdən çoxunu alan Çin şirkətləri Braziliya və İraq nefti kimi alternativlər axtarmağa başlayıb. Reuters – İran neft ixracı⁠

ABŞ blokadasının hüquqi əsası varmı?

Dəniz blokadası beynəlxalq hüquqda silahlı münaqişə vasitəsi kimi tanınsa da, onun qanuni hesab edilməsi üçün bir sıra şərtlər mövcuddur. Blokada rəsmən elan edilməli, coğrafi sərhədləri və başlanma vaxtı göstərilməli, faktiki şəkildə həyata keçirilməli və bütün dövlətlərin gəmilərinə ayrı-seçkisiz tətbiq olunmalıdır. Humanitar yüklərin keçidinə də müəyyən şəraitdə imkan verilməlidir.

CENTCOM blokadanı əvvəlcədən elan etdiyini, yalnız İran limanlarına gedən və oradan çıxan gəmiləri hədəfə aldığını, başqa limanlara istiqamətlənən neytral gəmilərin Hörmüzdən sərbəst keçidinə mane olmadığını bildirir. ABŞ tərəfi humanitar yüklərə istisna tətbiq edildiyini də vurğulayır.

Lakin mübahisə bununla bitmir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının ABŞ-a İran limanlarını blokadaya almaq üçün ayrıca mandat verməsi barədə məlumat yoxdur. Buna görə blokadanın hüquqi qiymətləndirilməsi ABŞ–İran qarşıdurmasının beynəlxalq silahlı münaqişə sayılıb-sayılmamasından, Vaşinqtonun hərbi gücə əl atmasının hüquqi əsasından və neytral gəmilərə münasibətdə proporsionallıq prinsipinə əməl olunmasından asılıdır. Tehran ABŞ əməliyyatlarını qanunsuz blokada və “dəniz quldurluğu” adlandırır.

Azərbaycan üçün hansı risklər yaranır?

ABŞ-ın hərbi blokadası İranın Fars körfəzi və Oman körfəzi sahillərindəki limanlarına aiddir. Xəzər dənizi coğrafi baxımdan bu əməliyyat zonasından kənardadır və Amerika hərbi gəmilərinin Xəzərdə İran–Azərbaycan daşımalarına müdaxiləsi mümkün deyil. Buna görə Azərbaycan gəmiləri üçün birbaşa hərbi tutulma təhlükəsindən danışmaq düzgün olmaz.

Əsas risk ABŞ-ın ikinci dərəcəli sanksiyalarından qaynaqlanır. ABŞ Xəzinədarlığı iyulda İranın neft, konteyner və digər yükdaşımalarında iştirak edən 50-dən çox şirkət, şəxs və gəmini sanksiya siyahısına salıb. Sanksiyaya məruz qalan şəbəkənin Xəzərdə İranla Rusiya arasında işləyən yük və konteyner gəmilərinə də sahib olduğu rəsmi açıqlamada göstərilib. ABŞ Xəzinədarlığı⁠

Bu vəziyyətdə Azərbaycan limanları, daşıyıcıları, ekspeditorları, bankları və sığorta şirkətləri qarşı tərəfin:

* sanksiya siyahısında olub-olmadığını;
* gəminin IMO nömrəsini və əvvəlki adlarını;
* real benefisiar sahibini;
* bayraq və qeydiyyat dəyişikliklərini;
* AIS sisteminin söndürülməsi hallarını;
* yükün mənşəyini və son alıcısını

daha ciddi yoxlamalıdırlar. Sanksiyalı İran gəmisi və ya şirkəti ilə əməliyyat dollar ödənişlərinin bloklanmasına, bank hesablarının dondurulmasına, sığorta təminatının itirilməsinə və xarici limanlarda məhdudiyyətlərə səbəb ola bilər.

Risk Şimal–Cənub nəqliyyat dəhlizinin Azərbaycan–İran hissəsinə də dolayı təsir göstərə bilər. Astara terminalında 2026-cı ilin ilk beş ayında 345 min tondan çox yük işlənib və terminalın gələcək gücü ildə 3,5–4 milyon ton nəzərdə tutulur. Fiziki daşımalar davam edə bilər, ancaq sanksiyalı İran şirkətləri, bankları və yük sahibləri prosesə qoşulduqda ödəniş, sığorta və beynəlxalq maliyyələşmə çətinləşəcək.

Azərbaycan nefti Hörmüzdən daşınmır; əsas ixrac marşrutu Bakı–Tbilisi–Ceyhan xətti və Aralıq dənizidir. Buna görə boğazdakı böhran Azərbaycan neftinin fiziki ixracına birbaşa təhlükə yaratmır. Əksinə, Yaxın Şərq neftinin bazara çıxışı azaldıqca “Azeri Light”a tələbat və qiymət arta bilər. Lakin bahalaşan yanacaq, sığorta, fraxt və logistika xərcləri Azərbaycan şirkətlərinə mənfi təsir göstərəcək.

Beləliklə, ABŞ-ın son əməliyyatı “70 gəminin müsadirəsi” deyil, 70 kommersiya gəmisinin İran istiqamətindən geri qaytarılmasıdır. Bununla belə, üç gəminin silah gücü ilə sıradan çıxarılması və iki gəminin yoxlanılması qarşıdurmanın artıq sadəcə sanksiya müstəvisində qalmadığını, İranın dəniz ticarətinə qarşı real hərbi mühasirəyə çevrildiyini göstərir.

Musavat.com