Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Ölkəmizdə dollara tələbat kəskin azalıb - səbəb nədir?
Ekspert deyir ki, əsas səbəblərdən biri vətəndaşların manata olan inamının artmasıdır...
Ölkədə xarici valyutaya tələbin azalması son dövrlərdə valyuta bazarında müşahidə olunan əsas tendensiyalardan birinə çevrilib. Mərkəzi Bankın məlumatları da bunu təsdiqləyir. Belə ki, 2026-cı ilin ilk altı ayında keçirilən valyuta hərraclarında 757 milyon ABŞ dolları satılıb. Halbuki 2025-ci ilin eyni dövründə bu göstərici 2,7 milyard dollar, 2024-cü ilin ilk altı ayında isə 3,5 milyard dollar təşkil edib. Bəs valyutaya tələbin azalması hansı amillərlə bağlıdır?
Ümumiyyətlə, Azərbaycanda xarici valyutaya, xüsusilə ABŞ dollarına tələbin son iki ildə əhəmiyyətli dərəcədə azalması valyuta bazarında diqqətçəkən tendensiyaya çevrilib. Mərkəzi Bankın valyuta hərraclarının nəticələri də bu dəyişimi aydın göstərir.
Ekspertlərə görə iqtisadiyyata daxil olan xarici valyutanın həcmi artdıqca və ölkənin xarici valyuta gəlirləri daxili tələbi daha rahat qarşıladıqca, bazarın əlavə dollar almaq ehtiyacı da azalır. Digər mühüm faktor manatın məzənnəsi ilə bağlı gözləntilərdir. Manatın dollar qarşısında uzun müddət sabit qalması əhalinin və biznesin “məzənnə artımından qorunmaq üçün dollar yığmaq” motivasiyasını zəiflədir. Əgər vətəndaş dolların yaxın perspektivdə kəskin bahalaşacağını düşünmürsə, sərbəst vəsaitini dollara çevirməkdə əvvəlki qədər maraqlı olmur.
Burada bank sektorundakı dollarlaşma göstəriciləri də diqqət çəkir. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, 2025-ci ildə bank sektorunda kredit portfelinin dollarlaşması 1,9 faiz bəndi azalaraq 14,2 faizə düşüb. Depozit portfelində dollarlaşma da 1,9 faiz bəndi azalaraq 35,6 faizə enib. Fiziki şəxslərin müddətli depozitləri üzrə dollarlaşma isə 31,4 faizə düşüb. 2026-cı ilin birinci rübündə də proses davam edib. Kredit portfelində xarici valyutanın payı ilin əvvəlindən daha 0,1 faiz bəndi azalaraq 13,5 faizə enib. Yəni söhbət yalnız hərraclarda dollar alışının azalmasından getmir. Bank sistemində də manatla maliyyələşmə və manatla kreditləşmə üstünlük qazanır.
Bəs dünyada vəziyyət necədir? Burada Azərbaycanla qlobal tendensiyanı bir-birindən ayırmaq lazımdır. Dünyada dolların mövqeyinin zəifləməsi ilə bağlı proseslər olsa da, ABŞ valyutası hələ də qlobal maliyyə sistemində dominant mövqeyini qoruyur.
BVF-nin məlumatına görə, 2025-ci ilin dördüncü rübünün sonunda dünya ölkələrinin rəsmi valyuta ehtiyatlarında ABŞ dollarının payı 56,77 faiz təşkil edib. Əvvəlki rübdə bu göstərici 56,93 faiz olub. Yəni dolların payı bir qədər azalsa da, dünya valyuta ehtiyatlarının yarıdan çoxu hələ də dollarla saxlanılır. Bu səbəbdən qlobal miqyasda “dollar alışları kəskin azalıb” demək düzgün olmaz. Daha çox dolların dünya ehtiyatlarında payının tədricən azalması və bəzi ölkələrin alternativ valyutalara marağının artması müşahidə olunur. Yaxın ölkələrdə də vəziyyət eyni deyil. Gürcüstanda milli valyuta larinin mövqeyi nisbətən sabitdir və ölkənin Mərkəzi Bankı dollarlaşma məsələsini mühüm amillərdən biri kimi izləyir. Lari möhkəmləndikcə dollarla ifadə olunan borcların xidmət yükü də azalır. Qazaxıstanda da son dövrdə tengənin dollara qarşı möhkəmlənməsi müşahidə olunub. Burada enerji qiymətləri, ölkənin xarici ticarət göstəriciləri və kapital axınları milli valyutanın məzənnəsinə təsir edən əsas amillərdəndir. Türkiyədə isə mənzərə daha fərqlidir. Yüksək inflyasiya və lirənin məzənnəsi ilə bağlı gözləntilər əhalinin xarici valyutaya marağını daha yüksək səviyyədə saxlayır. Buna görə Türkiyəni Azərbaycanla birbaşa müqayisə etmək düzgün olmaz.
Azərbaycanın vəziyyətində əsas diqqət çəkən məqam isə xarici valyuta təklifinin yüksək olması ilə yanaşı, daxili dollar tələbinin zəifləməsidir. Hazırkı mənzərə onu göstərir ki, Azərbaycanda xarici valyutaya tələbin azalması yalnız əhalinin daha az dollar almasından ibarət deyil. Burada xarici ticarət profisiti, valyuta gəlirlərinin yüksək olması, manatın məzənnəsinin sabitliyi və bank sektorunda dollarlaşmanın azalması kimi bir neçə amil eyni istiqamətdə hərəkət edir. Bu baxımdan 2026-cı ilin ilk altı ayında hərraclarda 757 milyon dollar satılması 2024-cü ilin eyni dövründəki 3,5 milyard dollarlıq göstərici ilə müqayisədə ciddi fərqdir. Bu, bazarda əlavə xarici valyutaya ehtiyacın əvvəlki illərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə azaldığını göstərən əsas göstəricilərdən biridir.
Dünyada isə dollar hələ də əsas ehtiyat valyutası olaraq qalır. Buna görə Azərbaycanda dollar tələbinin azalmasını qlobal miqyasda dolların əhəmiyyətini itirməsi ilə deyil, daha çox ölkənin öz valyuta bazarında formalaşan makroiqtisadi vəziyyətlə əlaqələndirmək daha doğru olar.
İqtisadçı Xalid Kərimli mövzu ilə bağlı Musavat.com-a bildirib ki, 2026-cı ilin ilk yarımilində Azərbaycanda valyuta hərraclarında dollar satışının kəskin azalmasının bir neçə əsas səbəbi var:
“Əsas səbəblərdən biri vətəndaşların manata olan inamının artmasıdır. Depozitlərin strukturuna nəzər saldıqda görünür ki, dollar depozitləri 25%-ə qədər azalıb. Müqayisə üçün qeyd edim ki, 5-6 il bundan əvvəl depozitlərin strukturunda dolların payı təxminən 40% təşkil edirdi. Bu proses eyni zamanda manat depozitlərinin ikiqat artması fonunda baş verib. Vətəndaşların dollara marağının azalmasının təməlində dəyərsizləşmə (devalvasiya) gözləntilərinin zəifləməsi dayanır.
İkinci məqam idxalın azalması ilə bağlıdır. Ötən illərlə müqayisədə idxalın aşağı düşməsi dollara olan tələbatı da zəiflədib. Çünki biznes və vətəndaşlar xarici valyutanı, əsasən idxalı maliyyələşdirmək üçün tələb edirlər. Digər bir səbəb isə iqtisadi artımın və işgüzar aktivliyin səngiməsidir ki, bu da birbaşa tələbatın azalmasına gətirib çıxarır. Bütün bunlarla yanaşı, həm gələn, həm də gedən turizm dövriyyəsinin aşağı düşməsi də öz təsirini göstərib, çünki vətəndaşlar xarici səfərlər zamanı da dollara ehtiyac duyurlar".
Afaq MİRAYİQ,
“Yeni Müsavat”
XƏBƏR LENTİ
19 Avqust 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ