Onlayn ictimai-siyasi qəzet
SSRİ-nin ağlasığmaz planı işə yaradı – Atom partladı, 23 saniyə sonra alov yox oldu
SSRİ tarixinin ən qeyri-adi sənaye əməliyyatlarından biri 1966-cı ildə Özbəkistan ərazisində həyata keçirilib.
Musavat.com xəbər verir ki, hadisə Buxara yaxınlığındakı Urta-Bulak qaz yatağında baş verib.
Qəza 1963-cü il dekabrın 1-də 11 nömrəli quyuda qazma işləri zamanı baş verib. Təxminən 2,5 kilometr dərinlikdə son dərəcə yüksək təzyiq altında olan qaz layına daxil olunub. Quyu nəzarətdən çıxıb və böyük həcmdə qaz səthə püskürməyə başlayıb.
Qısa müddət sonra qaz alışıb. Səhranın ortasında nəhəng alov sütunu yaranıb. Bəzi məlumatlara görə, alovun hündürlüyü 100 metri keçirdi.
Məlumatlara əsasən, hər sutka 12 milyon kubmetrə qədər qaz yanaraq məhv olurdu. Qazla birlikdə hidrogen-sulfidin də çıxması ərazidə işləməyi son dərəcə təhlükəli vəziyyətə gətirmişdi.
Alov o qədər güclü idi ki, fontana yüzlərlə metr yaxınlaşmaq mümkün deyildi. Ətrafdakı torpaq yüksək temperaturun təsirinə məruz qalırdı. Hadisə ilə bağlı xatirələrdə gecələr alovun işığına gələn quşların və həşəratların yanaraq məhv olduğu da qeyd edilir.
Mütəxəssislər üç ilə yaxın müxtəlif üsulları sınadılar. Qaz axınının başqa quyular vasitəsilə azaldılması, quyunun bağlanması və digər texniki üsullar nəticə vermədi. Əsas problemlərdən biri qəza quyusunun aşağı hissəsinin sementlənməməsi və qaz kanalının yeraltında dəqiq vəziyyətinin müəyyənləşdirilməsinin çətin olması idi.
Beləliklə, alimlər tamamilə başqa üsula əl atdılar: qaz quyusunun yaxınlığında yeraltı nüvə partlayışı keçirmək.
Planın mahiyyəti alovu atom partlayışı ilə birbaşa söndürmək deyildi. Nüvə qurğusu yerin dərinliyində, qəza quyusunun yaxınlığında partladılmalı idi. Partlayışın yaratdığı nəhəng təzyiq süxur qatlarını hərəkət etdirərək qazın keçdiyi kanalı sıxmalı və onu birdəfəlik bağlamalı idi.
Bu məqsədlə qəza quyusunun yanından maili quyu qazıldı. Nüvə qurğusunu mümkün qədər qaz kanalına yaxınlaşdırmaq tələb olunurdu.
Əməliyyat üçün təxminən 30 kiloton gücündə nüvə qurğusu hazırlandı. Müqayisə üçün, 1945-ci ildə Xirosimaya atılmış atom bombasının gücü təxminən 15 kiloton idi. Yəni Urta-Bulakda istifadə edilən nüvə qurğusunun nominal gücü bundan təxminən iki dəfə böyük idi.
Nüvə qurğusu təxminən 1532 metr dərinliyə yerləşdirildi. Burada daha bir problem ortaya çıxdı: yerin dərinliyində temperatur nüvə qurğusunun normal işləməsi üçün həddindən artıq yüksək idi. Buna görə qurğunun yerləşdiriləcəyi sahənin əvvəlcədən soyudulması tələb olundu.
Partlayış zamanı atmosferə radioaktiv maddələrin çıxmasının qarşısını almaq üçün nüvə qurğusunun yerləşdirildiyi maili quyunun bağlanmasına da xüsusi diqqət yetirilmişdi.
1966-cı il sentyabrın 30-da nüvə qurğusu işə salındı.
Nəticə mütəxəssislərin hesablamalarına demək olar ki, tam uyğun gəldi.
Partlayışdan cəmi 22–23 saniyə sonra qaz axını dayandı və illərlə yanan nəhəng alov söndü.
Partlayış nəticəsində yeraltı süxur təbəqələri hərəkət edərək qəza quyusunun kanalını sıxmışdı. Sovet nüvə sınaqları haqqında sonradan açıqlanan materiallarda əməliyyat zamanı radioaktiv məhsulların səthə və yataqdakı digər quyulara çıxmasının qeydə alınmadığı bildirilir.
Bununla da SSRİ-də ilk dəfə nəzarətdən çıxmış qaz quyusunun bağlanması üçün nüvə partlayışından uğurla istifadə edilmiş oldu.
Urta-Bulak təcrübəsi bununla bitmədi. Sovet rəhbərliyi nəticəni uğurlu hesab etdikdən sonra eyni texnologiyanı başqa qəza quyularında da sınadı.
1968-ci il mayın 21-də Özbəkistanın Pamuk qaz yatağında nəzarətdən çıxmış başqa quyunun bağlanması üçün 47 kilotonluq yeraltı nüvə partlayışı həyata keçirildi və həmin əməliyyat da uğurlu oldu.
1972-ci ildə Türkmənistandakı başqa qaz yatağında təxminən 14 kilotonluq nüvə qurğusundan istifadə edildi.
Həmin il Ukrayna SSR-də Xarkov vilayətindəki Krestişe qaz yatağında “Fakel” adlı əməliyyat keçirildi. Burada təxminən 3,8 kilotonluq nüvə qurğusu 2,4 kilometrdən çox dərinlikdə partladıldı. Lakin Urta-Bulakdan fərqli olaraq bu dəfə məqsədə nail olunmadı – qaz axını davam etdi.
Urta-Bulak əməliyyatı SSRİ-nin genişmiqyaslı “dinc nüvə partlayışları” proqramının ən məşhur nümunələrindən birinə çevrildi. Bu proqram çərçivəsində nüvə partlayışlarından yalnız qaz quyularını bağlamaq üçün deyil, yeraltı boşluqlar yaratmaq, geoloji tədqiqatlar aparmaq, faydalı qazıntıların çıxarılmasını asanlaşdırmaq və başqa sənaye məqsədləri üçün də istifadə edilirdi.
Hadisənin ən diqqətçəkən tərəfi isə miqyası idi: təxminən üç il ərzində milyonlarla kubmetr qazın hər gün yanmasına və ənənəvi üsulların nəticəsiz qalmasına baxmayaraq, 30 kilotonluq yeraltı nüvə partlayışı problemi cəmi 23 saniyə ərzində həll etmişdi.
Urta-Bulak bununla dünya nüvə və neft-qaz sənayesi tarixinin ən qeyri-adi texnoloji əməliyyatlarından biri kimi tarixə düşdü.
Musavat.com
XƏBƏR LENTİ
13 Oktyabr 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ