Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Rəqəmlərin dilə gətirdiyi faciə: 4010 itkin, 32 kütləvi məzarlıq
30 avqust 2026-cı il tarixinə olan son məlumata görə, Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində 4 010 azərbaycanlı itkin düşmüş şəxs kimi qeydiyyata alınıb. Onlardan 4 004 nəfəri Birinci Qarabağ müharibəsi, 6 nəfəri isə 2020-ci il Vətən müharibəsi zamanı itkin düşüb. İtkinlərin 3 222-si hərbçi, 782-si mülki şəxsdir. Mülki itkinlər arasında 71 uşaq, 288 qadın və 319 yaşlı şəxs var.
Bu o deməkdir ki, Azərbaycanın itkinlər probleminin mütləq əksəriyyəti – 99,8 faizə yaxın hissəsi – Birinci Qarabağ müharibəsi ilə bağlıdır.
Bu günədək 328 şəxsin kimliyi müəyyən edildiyinə görə, təxminən 3 682 nəfərin taleyi hələ də tam aydınlaşdırılmayıb. İyunun 30-da bu rəqəm 3 683 nəfər idi, son iki ayda daha bir itkinin kimliyinin müəyyənləşdirilməsi ilə rəqəm dəyişib.
İtkinlərin coğrafiyası: harada itkin düşüblər?
İtkinlərin böyük hissəsi 1988-1994-cü illərdə Ermənistanın hərbi təcavüzü və Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərində baş verən döyüşlər, yaşayış məntəqələrinin işğalı, əsir-girov götürülməsi və dinc əhaliyə qarşı zorakılıqla bağlıdır.
Azərbaycanın Dövlət Komissiyasının məlumatlarına görə, Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı itkin düşənlər arasında Xocalı, Şuşa, Xocavənd, Ağdam, Füzuli, Kəlbəcər, Laçın, Cəbrayıl, Qubadlı, Zəngilan və digər rayonların sakinləri və həmin ərazilərdə döyüşən hərbçilər var.
Məsələn, Daşaltı əməliyyatı ilə bağlı Dövlət Komissiyasında 44 nəfər itkin şəxs kimi qeydiyyata alınmışdı. Sonrakı axtarışlar zamanı Şuşa rayonunun Daşaltı kəndində aşkarlanan qalıqlardan bir sıra itkin hərbçilərin kimliyi müəyyənləşdirilib.
Xocalı üzrə isə işğaldan azad edilmədən sonra aparılan araşdırmalar nəticəsində itkin düşən şəxslərin sayı ilə bağlı yeni müraciətlər daxil olub. 2024-cü ildə Dövlət Komissiyasına təqdim olunan məlumatlarda Xocalı soyqırımı zamanı itkin düşənlərin sayının 196 nəfərə çatdığı bildirilirdi.
İtkinlərin taleyinə aydınlıq gətirilməsi istiqamətində ən mühüm mərhələlərdən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərdə kütləvi məzarlıqların aşkarlanmasıdır.
Axtarış-qazıntı işlərinə 2021-ci ilin fevralından etibarən intensiv şəkildə başlanılıb. Bu müddət ərzində işğaldan azad olunmuş ərazilərdə 32 kütləvi məzarlıq aşkarlanıb.
Bu məzarlıqlardan 253 şəxsə aid olduğu ehtimal edilən meyit qalıqları müəyyən edilərək ekshumasiya olunub.
Lakin məsələ bununla yekunlaşmır. Kütləvi məzarlıqlardan kənarda, müxtəlif ərazilərdə aparılan axtarış, qazıntı və tikinti işləri zamanı da itkin şəxslərə aid olduğu ehtimal edilən insan qalıqları aşkarlanıb. 30 iyun 2026-cı il tarixinə olan məlumat görə, ümumilikdə 893 itkin düşmüş şəxsə aid olduğu ehtimal edilən meyit qalıqları aşkarlanıb.
Bu rəqəm xüsusilə diqqətçəkəndir: yəni təxminən hər beş itkindən birinə aid olduğu ehtimal edilən insan qalıqları artıq tapılıb.
Aşkarlanmış məzarlıqlar əsasən Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə ən ağır döyüşlərin və işğal hadisələrinin baş verdiyi ərazilərdə yerləşir. İndiyədək ictimaiyyətə açıqlanan əsas məzarlıqların coğrafiyası belədir:
- Şuşa rayonu – Daşaltı kəndi
- Şuşa şəhəri – keçmiş həbsxananın ərazisi
- Xocavənd rayonu – Edilli kəndi
- Xocavənd rayonu – Ərkül kəndi
- Xocavənd rayonu – Qaradağlı
- Xocalı rayonu – Fərrux kəndi
- Xocalı rayonu – Susanlı kəndi
- Xocalı şəhəri
- Ağdam rayonu – Sırxavənd
- Ağdam rayonu – Sarıcalı
- Ağdam–Xəlfəli yolu istiqaməti
- Füzuli rayonu – Yuxarı Seyidəhmədli kəndi
- Kəlbəcər rayonu – Başlıbel kəndi
- Kəlbəcər rayonu – Zallar kəndi
- Ağdərə rayonu – Sırxavənd
- Ağdərə rayonu – Ballıqaya kəndi.
Bu siyahı tam coğrafi siyahı kimi təqdim edilməməlidir, çünki rəsmi qurumlar 32 məzarlığın hamısının ayrıca tam siyahısını bir mənbədə açıqlamayıb. Yuxarıda sadalanan ərazilər müxtəlif mərhələlərdə rəsmi məlumatlarda və Dövlət Komissiyasının açıqlamalarında ictimaiyyətə təqdim olunan məzarlıq yerləridir.
Ballıqaya isə xüsusilə diqqət çəkən son nümunələrdəndir. Ağdərə rayonunun Ballıqaya kəndi ərazisində aşkarlanan məzarlıq 2025-ci ilin oktyabrında həmin vaxtadək müəyyən edilmiş 29-cu kütləvi məzarlıq kimi təqdim edilmişdi. Daha sonra 2026-cı ilin iyununa olan statistikada ümumi sayın 32-yə çatdığı açıqlanıb.
32 kütləvi məzarlıqdan 253 nəfərə aid olduğu ehtimal edilən qalıqlar ekshumasiya edilib.
Bununla yanaşı, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə kütləvi məzarlıqlardan başqa ərazilərdə aparılan qazıntılar nəticəsində də çoxsaylı insan qalıqları tapılıb. Beləliklə, ümumilikdə 893 itkin şəxsə aid olduğu ehtimal edilən meyit qalıqları aşkarlanıb.
Bu qalıqların hamısının eyni anda şəxsiyyətinin müəyyənləşdirilməsi mümkün deyil. Bunun üçün məhkəmə-tibb, antropoloji və molekulyar-genetik ekspertizalar aparılır.
Ən mühüm nəticələrdən biri məhz DNT ekspertizası ilə bağlıdır. 30 avqust 2026-cı il tarixinə 328 itkin şəxsin kimliyi DNT analizi vasitəsilə müəyyənləşdirilib. Bu barədə Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyev Beynəlxalq İtkin Düşmüşlər Günü ilə bağlı açıqlamasında məlumat verib.
İyunun 30-na olan rəsmi statistikada bu rəqəm 327 nəfər idi. Onlardan 226 nəfərin kimliyi barədə məlumat ictimaiyyətə açıqlanaraq qalıqları ailələrinə təhvil verilib və dəfn olunub. Dəfn edilənlər arasında 181 hərbçi və 45 mülki şəxs olub. Eyniləşdirilən mülki şəxslərdən 14-ü qadın, 2-si azyaşlıdır.
Axtarışların ən vacib elementlərindən biri də itkinlərin yaxınlarından bioloji nümunələrin toplanmasıdır.
2026-cı il iyunun 30-na olan məlumata əsasən, Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində itkin düşmüş şəxslərlə bağlı 11 542 donordan bioloji nümunə toplanıb və sistemləşdirilib.
Bu nümunələr əsasında DNT profilləri hazırlanaraq arxivləşdirilir. Gələcəkdə aşkarlanan insan qalıqları ilə həmin profillərin müqayisəsi itkinlərin kimliyinin müəyyənləşdirilməsində əsas mexanizmlərdən biri olacaq.
Azərbaycanın itkinlər statistikasını bir neçə əsas rəqəmlə ifadə etmək mümkündür:
4 010 – Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində itkin düşmüş azərbaycanlıların ümumi sayı.
4 004 – Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşənlər
6 – Vətən müharibəsində itkin düşənlər
3 222 – itkin düşən hərbçilər
782 – itkin düşən mülki şəxslər
71 – itkin mülki şəxslər arasında uşaqlar
288 – itkin mülki şəxslər arasında qadınlar
319 – itkin mülki şəxslər arasında yaşlılar
32 – işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aşkarlanan kütləvi məzarlıqlar
893 – aşkarlanmış və itkin şəxslərə aid olduğu ehtimal edilən meyit qalıqlarının sayı.
253 – 32 kütləvi məzarlıqdan ekshumasiya edilən şəxslərə aid olduğu ehtimal edilən qalıqlar
328 – DNT və məhkəmə-tibb ekspertizası ilə kimliyi müəyyən edilən itkin şəxslər;
226 – qalıqları ailələrinə təhvil verilərək dəfn edilən eyniləşdirilmiş şəxslər
11 542 – bioloji nümunəsi götürülmüş donorların sayı.
Statistikanın arxasında isə 3 682 ailənin gözləntisi dayanır. Bu rəqəmlərin ən ağır tərəfi sonuncu göstəricidir. Bu gün təxminən 3 682 insanın taleyi hələ də tam müəyyənləşdirilməyib.
Onların hər birinin arxasında bir ailə, bir ana, bir ata, həyat yoldaşı, övlad və illərlə davam edən gözlənti var. Məhz buna görə Azərbaycan üçün 30 avqust sadəcə Beynəlxalq İtkin Düşmüş Şəxslər Günü deyil. Bu tarix həm də 30 ildən artıqdır cavab gözləyən minlərlə ailənin xatırlanması günüdür. Çünki 4 010 rəqəmi statistikadır, amma onun arxasında 4 010 insanın adı, həyatı və yarımçıq qalmış taleyi dayanır. Və hər yeni DNT nəticəsi həmin ailələrdən birinin üç onillikdən artıq davam edən gözləntisinə son qoyur.
Şahanə Rəhimli
Musavat.com
XƏBƏR LENTİ
30 Avqust 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ