Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Hitlerin bunker qonşusu - Roxus Mişin yaddaşından silinməyən xatirələr
Nasist Almaniyasının süqutuna qədər Adolf Hitlerin yaxın çevrəsində xidmət edən Roxus Miş sonralar fürerin gündəlik davranışlarından, onunla ilk görüşündən, gecə saatlarında gördüyü qəribə mənzərədən və Berlin bunkerində yaşanan son dəqiqələrdən danışıb. O, Adolf Hitlerin şəxsi mühafizə dəstəsində xidmət edib, onun yanında kuryer və telefonçu kimi çalışıb. 1940-cı ildən 1945-ci ilin mayına qədər Hitlerin yaxın çevrəsində olan Miş müharibənin son günlərində Berlinin mərkəzindəki bunkerdə qalıb.
Mişin xatirələrində diqqət çəkən əsas məqamlardan biri Hitlerin davranışlarını necə təsvir etməsidir. Sonrakı müsahibələrində o, fürerin yanında keçirdiyi illəri müsbət xatırladığını gizlətməyib. Hitleri adi insanlardan fərqli, daim qəzəb içində olan və ya gözlənilmədən özündən çıxan bir şəxs kimi görmədiyini bildirib. Mişin xatirələri arasında daha sakit, lakin psixoloji baxımdan maraqlı bir epizod da olub. O, gecə saatlarında Hitlerin otağına daxil olarkən füreri Prussiya kralı II Fridrixin portretinə baxan vəziyyətdə görüb. Şam işığının titrəyişi portretin üzərinə düşüb, Hitler isə bir müddət səssiz şəkildə ona baxıb. Miş həmin mənzərəni sonralar elə təsvir edib ki, sanki kiminsə şəxsi düşüncələrinə müdaxilə edib. O, özünü dəvət olunmamış qonaq kimi hiss etdiyini bildirib. Bu epizod Hitlerin şəxsi həyatının Mişin yaddaşında qalan ən qeyri-adi səhnələrindən biri olub.
Əlbəttə, bir insanın portret qarşısında dayanması onun daxili dünyası haqqında qəti nəticə çıxarmağa imkan vermir. Bununla belə, Mişin bu səhnəni uzun illər sonra da xatırlaması onun Hitlerin gündəlik davranışlarına nə qədər diqqətlə baxdığını göstərib. Mişin xatirələrində öz ailəsi ilə bağlı detallar da yer alıb. O, 1942-ci ilin son günündə Gerda ilə evlənib. Onun sözlərinə görə, Hitler nikah münasibətilə ona 1000 reyxsmark və 40 şüşə şərab hədiyyə edib. 1944-cü ildə həyat yoldaşı hamilə qalanda isə Hitlerin uzun illər gizli saxladığı sevgilisi Eva Braun onlara uşaq arabası göndərib.
Mişin vəzifəsi onu nasist hakimiyyətinin mərkəzində baş verən hadisələrə yaxınlaşdırıb. O, Hitlerin qərargahlarında, o cümlədən Berqhofda və Şərqi Prussiyadakı “Qurd yuvası” adlanan qərargahda xidmət edib. Telefonçu kimi işi sadəcə zəngləri qəbul etməkdən ibarət olmayıb: onun işlədiyi rabitə məntəqəsindən hərbi və siyasi rəhbərlik arasında əlaqə saxlanılıb. Miş sonralar Stalinqrad döyüşü ilə bağlı müzakirələrdən də xəbərdar olduğunu bildirib. Lakin onun xatirələrindən bütün hərbi qərarların necə qəbul edildiyini və Hitlerə hansı məlumatların çatdırıldığını tam şəkildə müəyyənləşdirmək mümkün deyil. O, yüksək rütbəli şəxslərin söhbətlərini eşidə bilsə də, bütün qapalı müşavirələrin iştirakçısı olmayıb.
1944-cü il iyulun 20-də Hitlerə qarşı sui-qəsd cəhdi zamanı da Miş qərargahda olub. Bu hadisə nasist rəhbərliyinin daxilindəki gərginliyi açıq şəkildə ortaya çıxarıb. Hitler partlayışdan sağ çıxıb, sui-qəsd təşkilatçılarına qarşı isə sərt repressiyalar həyata keçirilib. Mişin xatirələrində belə hadisələrə dair şəxsi müşahidələr onun vəzifəsinin nə qədər həssas olduğunu göstərib. O, hakimiyyətin ən yüksək səviyyəsində baş verən hadisələrə yaxın olsa da, əsas işi rabitəni təmin etmək və əmrləri yerinə yetirmək olub.
1945-ci ilin aprelində sovet qoşunları Berlinə yaxınlaşanda Hitler Reyx kansleri binasının altındakı bunkerdə qalmağa başlayıb. Miş də onunla birlikdə yeraltı sığınacağa enib. Bunker barədə sonrakı müsahibələrində danışarkən məkanın dar və yaşayış üçün əlverişsiz olduğunu xüsusi vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, bunkerdə çox kiçik otaqlar olub, bəzi bölmələrin sahəsi təxminən 10–12 kvadratmetr təşkil edib. O, telefon rabitəsinə cavabdeh olub, Yohannes Hentşel isə işıq, su və texniki sistemlərlə məşğul olub. Başqa əməkdaşlar gəlib-getsələr də, müharibənin son günlərində bu iki nəfər bunkerdə qalan əsas texniki işçilərdən olub.
Berlinin küçələrində döyüşlər gedərkən, nasist rəhbərliyi şəhərin müdafiəsini təşkil etməyə çalışıb, lakin hərbi vəziyyət getdikcə ümidsizləşib. Miş telefonçu kimi kənardan gələn xəbərləri və rabitə danışıqlarını izləyib. Beləliklə, o, müharibənin sonunu birbaşa cəbhədə deyil, məğlubiyyət xəbərlərinin gəldiyi yeraltı otaqda qarşılayıb.
Mişin ən çox danışdığı xatirələrdən biri 1945-ci il aprelin 30-da baş verib. Həmin gün Hitler və Eva Braun intihar ediblər. O, öz müsahibələrində Hitlerlə son qarşılaşmasını və onun otağında gördüyü mənzərəni müxtəlif vaxtlarda danışıb. Onun sözlərinə görə, Hitler ölməzdən əvvəl bunkerdəki əməkdaşları ilə vidalaşıb. Sonra öz otağına çəkilib və heç kimin onu narahat etməməsi barədə göstəriş verilib. Miş və ətrafındakılar nə baş verəcəyini anlayıblar. O, sonradan atəş səsi eşitmədiyini söyləsə də, bir qədər sonra dəhlizdəki şəxslərin hadisənin başa çatdığını düşündüklərini xatırlayıb.
Qapı açıldıqdan sonra Miş Hitlerin cəsədini görsə də, bir müddət bunkerdə qalıb. Onun dediyinə görə, rabitə məntəqəsində iş davam edib və o, nasist rəhbərliyinin son nümayəndələri üçün telefon əlaqələrini təmin edib. Hitlerdən sonra hakimiyyətin başına keçən qısaömürlü rəhbərlik dövründə də əlaqələrin saxlanması vacib sayılıb. Mişin xatirələrində Yozef Göbbelsin adı xüsusi yer tutub. Göbbels ona bunkerdən çıxmaq və sağ qalmaq imkanının olduğunu bildirib. 1945-ci il mayın 2-də Miş bunkeri tərk edib. Dağıdılmış Berlinin zirzəmilərindən və tunellərindən keçərək sovet qoşunlarının nəzarətinə düşüb. Bu səhnə Mişin həyatının bir mərhələsini bitirib. Bir neçə il ərzində Hitlerə yaxın olmaq onun gündəlik həyatını müəyyənləşdirib, indi isə həmin hakimiyyət sistemi dağılıb və onun özü əsir düşüb.
O, 2008-ci ildə çap olunan “Der letzte Zeuge” - “Sonuncu şahid” adlı xatirə kitabında xidmət dövrünü, Hitlerin şəxsi çevrəsindəki həyatını və bunkerdə baş verənləri təsvir edib. Mişin danışdıqları arasında həm tarixi baxımdan mühüm müşahidələr, həm də onun şəxsi münasibətindən qaynaqlanan qiymətləndirmələr olub. Mişin hekayəsi bir həqiqəti də xatırladır: tarixin ən böyük cinayətlərini törədən rejimlərin rəhbərləri öz yaxın çevrələrində bəzən adi insan təsiri bağışlaya biliblər.
İlkin Nəcəf, xüsusi olaraq Musavat.com üçün
XƏBƏR LENTİ
15 Oktyabr 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ