Onlayn ictimai-siyasi qəzet
DAYANDIRILMASI MÜMKÜN OLMAYAN MÜHARİBƏ
ABŞ prezidenti Donald Trampın 2025-ci ildə Rusiya ilə Ukrayna arasındakı müharibəni dayandırmaq cəhdləri, həmin vaxta qədər artıq ikitərəfli xarakterini qəti şəkildə itirmiş bir münaqişə şəraitində şəxsi diplomatiyanın hüdudlarını aydın şəkildə göstərdi. Bu müharibə bir neçə güc mərkəzi arasında mürəkkəb ziddiyyətlər düyününə çevrilmişdi və hər bir tərəf onun nəticəsinə öz strateji məna və gözləntilərini yükləyirdi.
İlk növbədə, Ukrayna ilə Rusiyanın məqsədləri demək olar ki, uzlaşmaz idi. Ukrayna üçün bu müharibə ekzistensial xarakter daşıyırdı — suverenliyin qorunması, siyasi subyektlik və öz gələcəyini müstəqil müəyyən etmək hüququ məsələsi idi. Rusiya üçün isə bu, strateji təsir uğrunda mübarizə, Avropa təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən nəzərdən keçirilməsi və böyük dövlət statusunun təsdiqi demək idi. Bu məntiq çərçivəsində kompromis çıxış yolu kimi deyil, uzunmüddətli nəticələrə səbəb ola biləcək məğlubiyyət kimi qəbul olunurdu.
Lakin münaqişə təkcə Moskva ilə Kiyev arasındakı qarşıdurma ilə məhdudlaşmır. Müharibənin birbaşa geosiyasi və iqtisadi qonşusu olan Avropa da özünəməxsus ziddiyyətlər toplusu ilə üzləşdi. Bir tərəfdən, Avropa ölkələri üçün sərhədlərin toxunulmazlığının qorunması və qitənin daha da destabilizasiyasının qarşısının alınması prinsipial əhəmiyyət daşıyırdı. Digər tərəfdən isə Avropa İttifaqı daxilində bu qarşıdurmanın qəbul edilə bilən qiyməti ilə bağlı vahid mövqe formalaşmamışdı.
Şərqi Avropa ölkələri müharibəni öz təhlükəsizliklərinə birbaşa təhdid kimi dəyərləndirir və Rusiyaya qarşı sərt xəttin tərəfdarı kimi çıxış edirdilər. Eyni zamanda Qərbi və Cənubi Avropanın bir sıra dövlətləri getdikcə daha çox iqtisadi itkilərə, enerji qeyri-sabitliyinə və öz cəmiyyətlərində artan sosial gərginliyə diqqət yetirirdilər. Bu daxili parçalanma Avropa həmrəyliyini dağıtmır, lakin onun strateji müəyyənliyini və çevik, vahid şəkildə hərəkət etmək qabiliyyətini ciddi şəkildə zəiflədir.
ABŞ müharibəyə daha geniş prizmadan — qlobal təsir və beynəlxalq nizamın qaydaları uğrunda rəqabətin tərkib hissəsi kimi baxır. Prezident Trampın kursu dəyişmək və ya danışıqları sürətləndirmək istəyi fonunda belə, Amerika siyasəti müttəfiqlər qarşısındakı öhdəliklər, Konqres və uzunmüddətli cilovlama məntiqi ilə məhdud qalırdı. Bu sistem daxilində sadə və sürətli həllər mümkün olmadı.
Bu konfiqurasiyada xüsusi yer tutan aktor Çindir. Pekin münaqişədə birbaşa iştirakdan bilərəkdən yayınır, lakin onun rolunu passiv saymaq olmaz. Çin üçün bu müharibə mühüm strateji müşahidə poliqonuna çevrilib. O, Qərb alyanslarının dayanıqlığını, sanksiya mexanizmlərinin effektivliyini, ABŞ və Avropanın birliyi qoruyub saxlamaq qabiliyyətini, eləcə də dünya iqtisadiyyatının uzunmüddətli böhrana reaksiyasını diqqətlə izləyir.
Çin konkret müharibə nəticəsindən daha çox, onun hansı presedent yaratmasında maraqlıdır. Münaqişənin istənilən formada başa çatması — kompromis, dondurulma və ya birtərəfli uğur yolu ilə — Pekin üçün qlobal güc balansının gələcəyi barədə dərslər mənbəyinə çevrilir. Bu gözləmə strategiyası formal neytrallığı pozmadan müharibənin tezliklə bitməsi üzərindəki təzyiqi obyektiv şəkildə azaldır.
Bu fonda 2025-ci ildə diplomatik səylər daha bir fundamental problemlə üzləşdi — münaqişədə iştirak edən bütün tərəflər arasında etimad böhranı ilə. Uzun illər davam edən döyüşlər, sanksiyalar və qarşılıqlı ittihamlardan sonra tərəflərin heç biri istənilən razılaşmanın uzunmüddətli perspektivdə icra olunacağına əmin deyildi. Etimadsızlıq şəraitində sülh yalnız taktiki fasiləyə çevrilir.
2026-cı ildə müharibənin başa çatması ehtimalı mövcuddur, lakin bu ehtimal məhduddur. Bu, bir vasitəçinin və ya siyasi liderin iradəsindən deyil, eyni anda bir neçə amilin üst-üstə düşməsindən asılıdır: hərbi və iqtisadi yorğunluq, daxili siyasi dəyişikliklər və ən əsası — münaqişənin bütün iştirakçılarına nəticəni qəbul edilən və alçaldıcı olmayan kimi göstərməyə imkan verəcək formulun yaranması.
Müharibənin uzanmasının əsas səbəbi onun nə ilə bitmiş sayılacağı sualına ümumi cavabın olmamasıdır. Kiyevdən və Moskvadan tutmuş Vaşinqtona, Avropa paytaxtlarına və Pekinə qədər hər bir tərəf zamanın öz xeyrinə işləyə biləcəyinə inandıqca, münaqişə öz daxili inersiyasını qoruyub saxlayır.
Məhz buna görə də 2025-ci il sadə, eyni zamanda narahatlıq doğuran bir həqiqəti xatırlatdı: bəzi müharibələri nə iradə gücü, nə diplomatik jest, nə də şəxsi nüfuz hesabına dayandırmaq mümkündür. Onları yalnız bütün iştirakçı aktorların maraqlarının məntiqi dəyişdikdə başa çatdırmaq olar. Nikollo Makiavellinin dediyi kimi: “Müharibələr istədikləri zaman başlayır, lakin yalnız bacardıqları zaman bitir.”
Ramiz Yunus,
Xəzər Beynəlxalq Universitetinin
politologiya üzrə professoru
XƏBƏR LENTİ
04 Iyun 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ