Ermənistan-Rusiya münasibətləri geri dönüşü olmayan nöqtəyə yaxınlaşır. Erməni mediasında yayılan məlumatda Rusiyadakı mənbələrə istinadən Ermənistan üçün qazın qiymətinin artırılmayacağı, əvəzində noyabrın 1-dən ölkəyə qaz nəqlinin tamamilə dayandırılacağı iddia olunur.

Artıq Ermənistanda planlı təmir işlərinin aparıldığı açıqlanıb. Hazırda Ermənistanın istehlakçılarına qaz anbarlarında toplanmış ehtiyat qazın verildiyi bildirilir. İddialara görə, noyabrın 1-də hansısa böyük “qəza” və ya fors-major vəziyyət yaranacaq və bunun nəticəsində qaz təchizatı bərpa olunmayacaq (Modern.az).

Mənbənin sözlərinə görə, belə bir ssenarinin baş verməməsi üçün Nikol Paşinyanın qarşısında 4 tələb qoyulub. Tələblərdən biri 102-ci Rusiya hərbi bazası ilə bağlıdır. Paşinyana bu mövzudan əl çəkməsi təklif edilib. İkinci tələb Rusiya kapitalının iştirakı olan aktivlərə qarşı addımlardan – dəmir yolu, “Qazprom” və digər sahələrdən – imtina edilməsinə aiddir. İddialara görə, Ermənistan hakimiyyəti bu məsələdən də geri çəkilməlidir. Üçüncü tələb “Avrasiya İqtisadi İttifaqı, yoxsa Avropa İttifaqı” dilemması ilə bağlıdır.

Bu məsələdə iki yol təklif edilib: ya “Ermənistanın Avropa İttifaqına üzvlük prosesinin başlanması haqqında” qanun ləğv edilməli, ya da bu məsələ ilə bağlı referendumun keçirilmə tarixi elan olunmalıdır. Dördüncü tələb isə Rusiyayönlü şəxslərə qarşı təqiblərin dayandırılması ilə bağlıdır. Mənbə ehtimal edir ki, söhbət Robert Köçəryan, Qaqik Tsarukyan, Andranik Tevanyan və Samvel Karapetyandan gedir. Bundan başqa, daha bir tələb irəli sürüldüyü bildirilir. Belə ki, hökumətdə Rusiya üçün məqbul olan baş nazir müavini təyin edilməli və Rusiya hakimiyyəti onunla birbaşa işləməlidir. Buna səbəb kimi Rusiya tərəfinin Ermənistan hakimiyyətinin hazırkı nümayəndələrindən məyus və narazı olması göstərilir.

Paşinyan beş tələbi yerinə yetirəcəkmi? Bu münasibətlərin sonu hara aparır?

Siyasi şərhçi Qulamhüseyn Əlibəyli Musavat.com-a bildirdi ki, Ermənistan-Rusiya münasibətlərində növbəti gərginlik enerji təhlükəsizliyi ətrafında yaranır: “Erməni mediası Rusiyadakı adı açıqlanmayan mənbələrə istinadla noyabrın 1-dən Ermənistana qaz nəqlinin dayandırıla biləcəyini və bu ssenaridən yayınmaq üçün Nikol Paşinyanın qarşısına beş şərt qoyulduğunu yazır. Məlumat təsdiqlənməyib. Ancaq belə bir xəbərin ciddi siyasi müzakirə doğurması təsadüfi deyil: qaz Ermənistanın Moskva ilə münasibətlərində iqtisadi resurs olmaqla yanaşı, həssas asılılıq sahəsidir. İddiada noyabrın əvvəlində baş verəcəyi güman olunan böyük “qəza” və ya fors-major halından da danışılır. İndidən hansısa qəzanın planlaşdırıldığını söyləmək üçün açıq sübut yoxdur. Buna görə xəbər gələcək hadisənin təsviri kimi yox, münasibətlərdə etimadın nə qədər aşındığını göstərən siqnal kimi qiymətləndirilməlidir. Təsdiqlənmiş rəsmi məlumata görə “Qazprom Ermənistan” sentyabrın 15-25-də Rusiyadan qaz nəqlinin boru kəmərində planlı təmirə görə müvəqqəti dayandırıldığını açıqlayıb. Şirkətin məlumatına əsasən, həmin müddətdə istehlakçıların təminatı daxili ehtiyatlar və İrandan əlavə qaz hesabına davam etdirilməlidir. Təmir barədə rəsmi açıqlama noyabr ayı barədə irəli sürülən iddianın sübutu ola bilməz. Lakin Ermənistanda əhalinin qaz təchizatının həm xarici kəmərdən, həm də alternativ ehtiyatların yetərliliyindən nə qədər asılı olduğunun birbaşa göstəricisidir və mümkün fasilələrə qarşı ehtiyat və alternativ marşrutların əhəmiyyətini göstərir”.

Siyasi şərhçinin sözlərinə görə, Rusiya hakimiyyətinin Ermənistana müxtəlif yollarla təzyiqinin son dövrlər xeyli gücləndiyini nəzərə alsaq, noyabr ayı və Paşinyanın qarşısında şərtlər qoyulması barədə iddiaların mümkünlüyünü ehtimal etmək olar:

“Məlumdur ki, Rusiya hakimiyyəti məhz Paşinyan hakimiyyətinə təzyiq və ölkə daxilində bu hakimiyyətdən narazılığı artırmaq məqsədilə Ermənistanın kənd təsərrüfatı mallarının Rusiyaya idxalını dayandırdı. Bir müddət bundan əvvəl isə Ermənistanın rusiyayönümlü müxalifəti ilə Rusiyadakı erməni diasporu nümayəndələrinin birgə toplantısını təşkil etdi. Bu toplantının əsas siyasi xəttini Paşinyan hakimiyyətinə daxili və xarici təzyiqlərin gücləndirilməsi təşkil edirdi. Rusiya tərəfindən Ermənistan hakimiyyəti qarşısında qoyulduğu iddia olunan tələblərin məzmunu və əhatə dairəsi də diqqəti cəlb edir. Birincisi, Gümrüdəki 102-ci Rusiya hərbi bazasının gələcəyini müzakirə etməmək, ikincisi, Rusiya kapitalının iştirak etdiyi dəmir yolu, qaz və digər aktivlərə münasibətdə addımlardan geri çəkilmək, üçüncüsü, Avropa İttifaqına üzvlük təşəbbüsü ilə bağlı qanunu ləğv etmək və ya referendumun tarixini elan etməkdir. Digər iki tələb rusiyayönümlü müxalif şəxslərlə bağlı təqiblərin dayandırılması və Moskvanın işləyə biləcəyi baş nazir müavininin təyin olunması kimi təqdim edilir. Bu şərtlərin həqiqətən rəsmi danışıqlarda irəli sürüldüyü sübuta yetirilməsə də, iddianın quruluşu göstərir ki, söhbət təkcə qazın qiymətindən deyil, təhlükəsizlik, mülkiyyət, xarici siyasət və hökumətin tərkibi üzərində təsir imkanından, Ermənistan hakimiyyətinin sadalanan məsələlərdə müstəqil qərar vermək imkanının məhdudlaşdırılmasından gedir. Rusiya hakimiyyətinin ucuz qazla siyasi inteqrasiya arasında əlaqə qurması isə açıq bəyanatlarla təsdiqlənir. Kreml Ermənistan Rusiyanın inteqrasiya çərçivəsindən uzaqlaşarsa, hazırkı güzəştli qiymətlərin qüvvədə qalmaya biləcəyini bildirib. Rusiya Ermənistan mallarının idxalına da məhdudiyyətlər tətbiq edib. İrəvan həmin tədbirlərin ikitərəfli razılaşmalarla və Avrasiya İqtisadi İttifaqının qaydaları ilə uyğunluğunu mübahisələndirir. Məhdudiyyətlərin bütün motivlərini qəti müəyyən etmək mümkün olmasa da, onların siyasi gərginlik fonunda baş verməsi iqtisadi münasibətlərin təzyiq alətinə çevrilməsi barədə narahatlığı gücləndirir”.

Q.Əlibəyli onu da qeyd etdi ki, Paşinyanın bütün iddia olunan şərtləri qəbul etməsi az ehtimallıdır: “Hərbi bazanın statusu ilə bağlı ritorikanı yumşaltmaq, Rusiya şirkətləri ilə mübahisələrdə danışıqlara üstünlük vermək mümkün kompromis sahələridir. Müxalifət nümayəndələrinə dair işlərdə isə hər hansı siyasi sövdələşmə hüquqi proseslərin müstəqilliyi barədə suallar doğursa da, prinsip etibarilə seçmə qaydasında ayrı-ayrı şəxslərə münasibətdə mümkün görünə bilər. Avropa İttifaqına yaxınlaşma kursundan təzyiq altında geri çəkilmək və ya xarici tərəfin məqbul saydığı şəxsi hökumətə təyin etmək isə Paşinyanın daxili legitimliyinə daha ağır zərbə vura, hakimiyyət üçün daha ağır daxili və beynəlxalq siyasi nəticələr doğura bilər. Elə buna görə İrəvan bəzi praktiki məsələlərdə güzəştə getsə də, qərarvermə səlahiyyətini açıq şəkildə başqasına ötürən addımlardan yayınmağa çalışacaq.
Alternativ qaz mənbələri bu danışıqlarda Ermənistanın imkanlarını müəyyən edir. İran artıq mövcud tədarük kanalına malikdir. Ermənistan rəsmiləri digər mümkün mənbələrdən, o cümlədən Azərbaycandan qaz alınması ehtimalını da istisna etmirlər. Bununla belə, siyasi niyyətin dərhal böyük həcmli, sabit tədarükə çevrilməsi üçün kommersiya razılaşması, ötürücü infrastruktur və texniki şərtlər tələb olunur. Üstəlik, bir tədarükçüdən asılılığı sadəcə başqa bir tədarükçüdən asılılıqla əvəzləmək enerji təhlükəsizliyi problemini həll etməz. İrəvan üçün əsas məsələ mənbələri artırmaq və mümkün fasiləyə davam gətirə bilən sistem qurmaqdır.
Münasibətlərin birdəfəlik qırılması yaxın perspektivdə hər iki tərəf üçün baha başa gələr. Rusiya Ermənistanın enerji və ticarətində mühüm yer tutur. Ermənistan isə Moskvanın Cənubi Qafqazdakı mövcud hərbi, iqtisadi və institusional təsirinin əhəmiyyətli dayaqlarından biridir. Bu qarşılıqlı bağlılıq böhranları aradan qaldırmır, amma tərəfləri tam qopmadan əvvəl sövdələşməyə sövq edir. İrəvanın gərginlik fonunda belə Moskva ilə dialoqu davam etdirməsi də bunu göstərir. Daha inandırıcı ssenari fasilələrlə kəskinləşən uzunmüddətli münasibətdir. Ermənistan Rusiyadan asılılığını tədricən azaltmağa, Moskva isə mövcud təsir imkanlarını qorumağa çalışacaq. Noyabrın 1-də qazın həqiqətən dayandırılıb-dayandırılmayacağını bu gün qəti söyləmək mümkün deyil. Amma indidən görünən əsas məsələ budur. Qazın təchizatı ətrafında qeyri-müəyyənlik nə qədər çoxalırsa, Ermənistanın daxili siyasəti və xarici seçimləri üzərində enerji amilinin çəkisi də bir o qədər artır. Bu gərginliyin nəticəsini anonim ultimatumdan çox, rəsmi qərarlar, faktiki təchizat və İrəvanın alternativləri müəyyən edəcək”.

Cavanşir Abbaslı
Musavat.com