Onlayn ictimai-siyasi qəzet
Bakı almanların əlinə keçsəydi... – 442 günlük savaşın dəhşətli detalları
İkinci Dünya müharibəsinin ən qanlı və strateji əhəmiyyətli döyüşlərindən biri olan Qafqaz uğrunda savaş 1943-cü ilin oktyabrında Qırmızı Ordunun Taman yarımadasını alman qoşunlarından tamamilə azad etməsi ilə başa çatıb.
Musavat.com xəbər verir ki, Adolf Hitlerin Bakı neftini ələ keçirmək, Sovet İttifaqını əsas yanacaq mənbələrindən məhrum etmək və Yaxın Şərqə doğru irəliləmək planı iflasa uğrayıb.
1942-ci il iyulun 25-də başlayan Qafqaz uğrunda döyüşlər 442 gün davam edib və Sovet İttifaqının nasist Almaniyasına qarşı apardığı müharibənin ən mühüm hərbi əməliyyatlarından birinə çevrilib.
Nasist Almaniyasının Qafqazı işğal etmək planı ilk növbədə Azərbaycanın zəngin neft ehtiyatları ilə bağlı idi. Həmin dövrdə Bakı Sovet İttifaqının ən mühüm neft hasilatı və emalı mərkəzi sayılırdı. Müharibə illərində sovet ordusunun yanacaq təminatında Azərbaycan nefti həlledici rol oynayırdı.
Hitler Almaniyanın yanacaq çatışmazlığını aradan qaldırmaq üçün Bakı neft yataqlarını ələ keçirməyi strateji məqsəd kimi müəyyənləşdirmişdi. Alman komandanlığının hesablamalarına görə, Qafqazın işğalı Sovet İttifaqının hərbi sənayesinə və ordusuna ağır zərbə vurmalı idi.
1942-ci ilin yayında Almaniya Qafqaz istiqamətində genişmiqyaslı hücuma başladı. Hərbi əməliyyatlar çərçivəsində alman qoşunları Şimali Qafqazın böyük hissəsinə daxil oldu, Maykopu ələ keçirdi və Qroznı istiqamətində irəlilədi. Lakin Bakı neft rayonlarına çata bilmədi.
Almaniyanın strateji planlarında İran istiqamətində irəliləmək də nəzərdə tutulurdu. Bu, ABŞ və Böyük Britaniyanın SSRİ-yə hərbi yardım göndərdiyi mühüm nəqliyyat marşrutlarından biri olan “Fars dəhlizi” üçün ciddi təhlükə yarada bilərdi. Almaniyanın daha uzaq perspektivli hərbi planlarında Yaxın Şərq və Hindistan istiqamətləri də nəzərdən keçirilirdi.
1943-cü ildə vəziyyət dəyişdi. Stalinqrad döyüşündə Almaniyanın ağır məğlubiyyətindən sonra Qafqazdakı alman qoşunları geri çəkilməyə başladı. Lakin Taman yarımadasında nasistlər son dərəcə güclü müdafiə sistemi yaratmışdılar.
Alman komandanlığı bu müdafiə xəttini “Mavi xətt” adlandırırdı. “Qotenkopf” – “Qot başı” adı ilə də tanınan möhkəmləndirilmiş müdafiə sistemi bəzi istiqamətlərdə 60 kilometrə çatan dərinliyə malik idi.
Burada yüzlərlə betonlaşdırılmış və qapalı atəş mövqeyi, pulemyot yuvası, artilleriya istehkamları, tank əleyhinə maneələr və geniş mina sahələri yerləşirdi.
Ərazinin təbii xüsusiyyətləri də müdafiəçilərin işini asanlaşdırırdı. Şimalda bataqlıqlar və su hövzələri, cənubda isə dağlıq və meşəlik sahələr sovet qoşunlarının hücumunu çətinləşdirirdi.
1943-cü ilin yaz və yay aylarında sovet qoşunları bu müdafiəni yarmağa dəfələrlə cəhd göstərdi. Xüsusilə Novorossiysk ətrafında və Kuban bölgəsində ağır döyüşlər baş verdi.
Həmin ilin sentyabrında Qırmızı Ordu həlledici hücuma keçdi. Sentyabrın 16-da Novorossiysk azad edildi. Bundan sonra alman qoşunlarının Taman yarımadasındakı mövqeləri sürətlə zəiflədi.
Oktyabrın 9-da sovet qoşunları yarımadanın azad edilməsini başa çatdırdı. Almaniyanın 17-ci ordusunun əsas qüvvələri isə əvvəlcədən Kerç boğazı vasitəsilə Krıma çıxarılmışdı.
Tamanın azad olunması ilə Qafqaz uğrunda 442 günlük döyüşlər başa çatdı. Almaniyanın Qafqaz neftini ələ keçirmək və SSRİ-nin cənub istiqamətindəki strateji mövqelərini sarsıtmaq planı tamamilə iflasa uğradı.
Qafqaz uğrunda döyüşlərin Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyəti vardı. Çünki alman qoşunlarının Bakı istiqamətində irəliləməsi təkcə neft sənayesini deyil, ölkənin təhlükəsizliyini də birbaşa təhdid edirdi.
Tarixi məlumatlara görə, 1941-ci ildə Azərbaycanda 23,5 milyon ton neft hasil edilmişdi. Bu, həmin il SSRİ-də çıxarılan neftin təxminən 71 faizinə bərabər idi. Müharibə illərində isə Azərbaycan ümumilikdə 75 milyon ton neft hasil etmişdi.
Azərbaycan neftindən istehsal olunan yanacaq sovet aviasiyasının, tank birləşmələrinin və digər hərbi texnikanın fəaliyyətində mühüm rol oynayırdı. Müharibə dövründə cəbhənin benzin və sürtkü materialları ilə təminatında Bakı neftayırma zavodları əsas mərkəz idi
Hitlerin 1942-ci il iyulun 23-də təsdiqlədiyi 45 nömrəli direktivə əsaslanan “Edelveys” əməliyyatının əsas məqsədlərindən biri məhz Qafqazın neft yataqlarını ələ keçirmək idi. Alman qoşunlarının Bakı istiqamətində irəliləməsi isə sovet müdafiəsi, təchizat çətinlikləri və Stalinqrad cəbhəsindəki məğlubiyyət nəticəsində dayandırıldı.
Tarixi sənədlərdə göstərilir ki, Almaniyanın Qafqaz istiqamətində hücumu zamanı əsas hədəflərdən biri Qroznı və Bakı neft yataqlarına nəzarəti ələ keçirmək idi. Alman komandanlığı bu yataqların itirilməsinin Sovet İttifaqının müharibəni davam etdirmək imkanlarını ciddi şəkildə zəiflədəcəyini düşünürdü.
1942-ci ilin avqustunda alman qoşunları Elbrus dağının zirvələrinə nasist bayraqları sancmışdılar. Lakin bu simvolik hadisə Almaniyanın Qafqazı işğal etmək planının həyata keçirilməsi demək deyildi. Sovet qoşunlarının müqaviməti nəticəsində almanların cənuba doğru hücumu dayandırıldı.
Həmin dövrdə Bakı da mümkün hava hücumlarına qarşı hazırlanırdı. Şəhərin strateji müəssisələrinin, xüsusilə neft mədənlərinin və emal zavodlarının müdafiəsi üçün zenit-artilleriya bölmələri, hava müşahidə məntəqələri və digər müdafiə vasitələri səfərbər edilmişdi.
1942-ci ildə Qafqazdakı hərbi təhlükə səbəbindən Bakı neftinin daşınması da ciddi çətinliklərlə üzləşmişdi. Ənənəvi nəqliyyat marşrutlarının təhlükə altına düşməsi nəticəsində Xəzər dənizi üzərindən daşımaların əhəmiyyəti artmışdı.
1943-cü ilin sentyabrında başlanan Novorossiysk–Taman hücum əməliyyatında sovet tərəfdən 317 mindən çox hərbçi iştirak edirdi. Onların sərəncamında 4400-dən artıq top və minaatan, 314 tank və özüyeriyən artilleriya qurğusu, yüzlərlə hərbi təyyarə vardı.
Almaniyanın 17-ci ordusunun daxil olduğu qarşı tərəfin qüvvələri isə 400 min nəfərdən çox qiymətləndirilirdi. Bu qoşunların sərəncamında təxminən 2900 top və minaatan, 100-dən artıq tank və hücum topu, 300-ə yaxın təyyarə mövcud idi.
Sentyabrın 10-na keçən gecə Novorossiysk limanına 6480 nəfərlik sovet dəniz desantı çıxarıldı. Quru qoşunlarının hücumu ilə əlaqələndirilən bu əməliyyat alman müdafiəsinin yarılmasında mühüm rol oynadı.
Oktyabrın 3-də Taman yaşayış məntəqəsi azad edildi. Oktyabrın 9-da isə sovet qoşunları Çuşka burnuna və Kerç boğazının sahillərinə çıxaraq yarımadanın azad edilməsini tamamladı.
Novorossiysk–Taman əməliyyatına dair hərbi-tarixi məlumatlarda sovet qoşunlarının 14,5 mindən çox həlak olmuş və təxminən 51 min yaralanmış hərbçi itirdiyi göstərilir. Alman qoşunlarının itkiləri isə təxminən 58 min ölü və yaralı, həmçinin 2500-dən çox əsir kimi qiymətləndirilir.
Alman komandanlığı Taman yarımadasında yerləşən qüvvələrinin əhəmiyyətli hissəsini Krıma çıxarmağa nail olmuşdu. Buna baxmayaraq, Qırmızı Ordunun qələbəsi Almaniyanın Qafqazda yenidən genişmiqyaslı hücuma keçmək üçün istifadə edə biləcəyi mühüm hərbi mövqeni aradan qaldırdı.
Tamanın azad edilməsi Qara dəniz donanmasının fəaliyyət imkanlarını genişləndirdi və sonrakı Krım əməliyyatları üçün əlverişli şərait yaratdı.
Musavat.com
XƏBƏR LENTİ
15 Oktyabr 2026
ŞƏRHLƏRŞƏRH YAZ