SSRİ adlanan rus dövləti 25 dekabr 1991-ci ildə süqut edib. Prezident Mixail Qorbaçov sovet xalqına son müraciətini edərkən, xüsusi bir qrup Kremlin günbəzindəki SSRİ bayrağını Rusiya Federasiyasının bayrağı ilə əvəz edib.

Əslində, SSRİ dörd gün əvvəl dağılıb. Almatıda 11 müttəfiq respublikanın rəhbərləri “Belovej sazişi”ini təsdiqləyən bəyannamə imzalayıblar. Beləliklə, Yeltsin, Kravçuk və Şuşkeviçin demarşı faktiki olaraq təsdiqlənib. Almatı bəyannaməsi SSRİ prezidenti vəzifəsini ləğv edib, Qorbaçovun özünə ömürlük güzəştlər verilib və bunun məsuliyyəti Rusiya Federasiyasına həvalə edilib.

Prezident vəzifəsindən əlavə, Mixail Sergeyeviç Ali Baş Komandan funksiyalarını və bununla birlikdə nüvə silahından istifadə etmək hüququnu itirib. Lakin sözdə “nüvə çantası” Qorbaçovun əlində qalıb və məhz 25 dekabrda təhvil verilib. Əslində, 21 dekabrda Almatıda keçirilən görüşdə SSRİ-nin nüvə arsenalının taleyi ilə bağlı suala heç bir aydın və tutarlı cavab verilməyib. Bu məsələ ABŞ-ni çox narahat edib: Sovet İttifaqının ölümcül potensialının “yayılması” onların ən pis kabusu olub. Rusiyanın “nüvə çantası” üzərində nəzarəti saxlayacağı, lakin fövqəladə hallar zamanı nüvə silahlarının istifadəsi ilə bağlı qərarın kollektiv şəkildə qəbul ediləcəyi barədə razılığa gəlinib.

Daha sonra Vaşinqton nüvə silahlarının yerləşdiyi sovet respublikalarını onları Moskvaya təslim etməyə məcbur etmək üçün xeyli səy göstərib. Bu məsələnin Kiyevlə həlli xüsusilə çətin olub. Lakin ABŞ dəqiq bir qərar verib: yalnız Rusiya SSRİ-nin "nüvə varisi" olacaq.

Bütövlükdə “nüvə çantası”nın hazırlanmasına 1970-ci illərdə SSRİ Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının Baş Əməliyyat İdarəsinin rəisi Sergey Axromeyevin təklifi ilə başlanılıb. Sistemin ilk prototipləri 1982-ci ilə qədər əldə olub, lakin eksperimental versiya Yuri Andropov tərəfindən təsdiqlənib və belə desək, “nüvə çantası” Konstantin Çernenkonun rəhbərliyi altında döyüş xidmətinə daxil edilib.

Mixail Qorbaçov “nüvə çantası”nı aldıqdan sonra, görünür, sistemin funksiyalarını tam başa düşməyib. Çünki 1991-ci ildə xarici mediaya verdiyi müsahibədə o, səmimi şəkildə bildirib ki, bu çanta olmadan SSRİ nüvə silahından istifadə edə bilməyib. Lakin 1991-ci ilin avqustunda, Dövlət Fövqəladə Vəziyyət Komitəsinin fəaliyyət göstərdiyi günlərdə müəyyən xaos və Qorbaçovun özünütəcridi Sovet İttifaqını müdafiəsiz qoyub.

Şahidlərin sözlərinə görə, Qorbaçov vida nitqini hazırlayarkən həyat yoldaşı Raisa Maksimovna ona təlaş içində zəng edərək prezident mənzilindən çıxarıldığını bildirib. Eyni zamanda, Qorbaçov ailəsindən Barvixadakı bağ evini tərk etmək tələb olunub. Məlum olub ki, tələsən Rusiya hakimiyyəti olub. Nəhayət, ona getmək üçün vaxt veriblər. Yeltsin Mixail Sergeyeviçin vida nitqində son hadisələrin təşəbbüskarlarına qarşı olduqca təmkinsiz bir tonda danışmasından qəti şəkildə narazı olub.

Müraciətdən sonra Qorbaçovun Yeltsinlə görüşəcəyi və "nüvə çantası"nı təhvil verəcəyi planlaşdırılıb. Lakin Mixail Sergeyeviç Boris Nikolayeviçin yanına getmək istəməyib və Boris Nikolayeviç Mixail Sergeyeviçin Kremldən görünmədən çıxmasını istəyib. "Nüvə çantası"na cavabdeh olan zabitlərin o anda nə düşündüklərini yalnız təxmin etmək olar.

Nəhayət, bu işdə vasitəçi peyda olub - Yevgeni İvanoviç Şapoşnikov. 1991-ci ilin avqustundan sonra o, SSRİ-nin müdafiə naziri, daha sonra isə MDB birgə silahlı qüvvələrinin baş komandanı vəzifəsini icra edib. Onu sovet ordusunun ləğvetmə komissiyasının rəhbəri adlandırmaq daha doğru olar.

Həmin günlərin şahidlərinin xatirələrini ümumiləşdirdikdə, aşağıdakı mənzərə ortaya çıxıb: Şapoşnikov Qorbaçovun evinə gedib və bir növ mühafizəçi kimi çıxış edərək, "nüvə çantası”ndan olan zabitlərin növbətçiliyini özü ilə aparıb. Bu kortej Yeltsinin evinə çatıb və həmin andan etibarən növbətçilik Rusiya prezidenti ilə birlikdə həyata keçirilib. Yeltsinin təhlükəsizlik rəisi Aleksandr Korjakov xatirələrində yazıb: "Yanımda bir fotoaparat var idi və xatirə olaraq bir neçə şəkil çəkdim. Sonra jurnalistlərdən biri onları istədi və qəzet oxucuları portfelin təhvil verildiyi anı gördülər".

Bu, inanılmaz dərəcədə qəribə görünüb - ölkə prezidenti strateji əhəmiyyətli bir cihazı sanki yeni bir oyuncaq kimi tam gözləri ilə nəzərdən keçirib. Lakin bu, ümumi mənzərəyə mükəmməl uyğun gəlib: geosiyasi fəlakət fonunda ayrı-ayrı cılız siyasətçilər kiçik şəxsi qələbələrini qeyd ediblər.

İlkin Nəcəf, xüsusi olaraq Musavat.com üçün