Türkiyədə yaşayan azərbaycanlı professor Toğrul İsmayıl İran ətrafında cərəyan edən proseslər, Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesi barədə Musavat.com-un suallarını cavablandırıb.

Müsahibəni təqdim edirik:

– Toğrul bəy, İran ətrafında həlqə daralır, artıq bir sıra ölkələr öz vətəndaşlarını Tehranı tərk etməyə çağırıb, vəziyyətin anbaan gərginləşdiyi açıq hiss edilməkdədir. ABŞ-İran müharibəsinin başlaması realdır?

- Hazırkı mərhələdə risk yüksəkdir, lakin “hər an genişmiqyaslı müharibə” ssenarisi qaçılmaz deyil. ABŞ-İran qarşıdurması xüsusilə İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu ilə bağlı fəaliyyət, eləcə də Tehranın nüvə proqramı ətrafında artan təzyiqlər fonunda kəskinləşib. Regionda İsrail amili də mühüm faktordur.
Diplomatik kanallar tam bağlanmayıb. Lakin səhv hesablanmış hərbi insident - xüsusilə Fars körfəzi və ya İraq-Suriya xəttində - zəncirvari eskalasiyaya səbəb ola bilər. Yəni hazırkı vəziyyət “idarə olunan gərginlik” mərhələsindədir, amma idarəetmə zəifləyərsə, lokal toqquşma sürətlə genişlənə bilər.

- ABŞ–nin İrana hərbi müdaxiləsi regionda uzunmüddətli və daha böyük miqyas alan müharibəyə çevrilə bilərmi?

- Bəli, çevrilə bilər. İran klassik konvensional müharibədən çox, asimmetrik strategiya tətbiq edir. Tehranın İraq, Suriya, Livan və Yəməndə təsir alətləri var. Bu baxımdan mümkün ABŞ müdaxiləsi təkcə İran ərazisi ilə məhdudlaşmaya bilər. Belə bir ssenari NATO üzvü olan Türkiyəni, körfəz ölkələrini və hətta Cənubi Qafqazı dolayı təsir altına sala bilər. Enerji infrastrukturu, Hörmüz boğazı və qlobal neft bazarı əsas risk zonalarıdır. Müharibə qısa və “cərrahi” əməliyyat kimi planlaşdırılsa belə, İranın cavab mexanizmləri onu uzada bilər.

- İrana hərbi müdaxilənin və müharibə riskinin Azərbaycan və Türkiyəyə mümkün təsirləri nələr ola bilər?

- Mümkün təsirlərinin olacağı şübhəsizdir. Azərbaycan üçün üç əsas risk var: təhlükəsizlik riski - İranın şimal sərhədləri boyunca hərbi aktivlik artarsa, bu, sərhəd təhlükəsizliyi və daxili sabitlik üçün əlavə çağırış yarada bilər. İkincisi, qaçqın axını ola bilər. Genişmiqyaslı müharibə humanitar böhran doğura bilər. Üçüncüsü, enerji və tranzit üstünlükləri - paradoksal olaraq, İran marşrutları bağlanarsa, Azərbaycanın tranzit və enerji rolu arta bilər.
Türkiyə üçün isə risk daha mürəkkəbdir. NATO üzvü olaraq Ankara balans siyasəti aparmağa çalışacaq. Türkiyə bir tərəfdən ABŞ ilə strateji münasibətləri qorumağa, digər tərəfdən regionda birbaşa müharibəyə cəlb olunmamağa çalışacaq. Enerji qiymətlərinin kəskin artımı isə Türkiyə iqtisadiyyatına ciddi təzyiq göstərə bilər.

- İran ətrafında böhran necə çözüləcək? İran rəhbərliyi bəyan edir ki, problemin hərbi müdaxilə yolu ilə həlli mümkün deyil. Doğurdanmı mümkün deyil?

- İran rəhbərliyinin bu mövqeyi reallıq payı daşıyır. İran böyük əraziyə, ciddi insan resursuna və asimmetrik cavab imkanlarına malik dövlətdir. Əfqanıstan və İraq təcrübəsi göstərdi ki, regionda rejim dəyişdirmə əməliyyatları uzunmüddətli xaosa səbəb ola bilər.
Digər tərəfdən, hərbi təzyiq diplomatik güzəştlərə məcbur etmək aləti kimi istifadə oluna bilər. Böhranın real həlli ya yenilənmiş nüvə razılaşması, ya da mərhələli sanksiya-öhdəlik mexanizmi ilə mümkündür. Tam hərbi həll variantı isə ya çox baha başa gələcək, ya da qeyri-sabitlik yaradacaq.

- Regionda gərginliklər fonunda Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesi aparılır. Rusiya sülh müqaviləsinin imzalanmasına imkan verəcəkmi?

- Rusiya Cənubi Qafqazda təsir vasitələrini tam itirmək istəmir. Lakin Moskvanın hazırda əsas resursları Ukrayna istiqamətinə yönəlib. Bu isə onun regionda manevr imkanlarını məhdudlaşdırır. Rusiya sülh müqaviləsinə prinsipial olaraq qarşı deyil, amma prosesin tamamilə Qərb platformasında baş tutmasını da istəmir. Əgər Bakı və İrəvan birbaşa formatda razılığa gələ bilsələr, Moskvanın bunu tam bloklaması çətin görünür. Ancaq gecikdirmə, texniki maneələr və alternativ platformalar vasitəsilə təsir göstərmək ehtimalı qalır. Ümumilikdə, İran ətrafındakı böhran Cənubi Qafqaz üçün həm risk, həm də geosiyasi fürsət pəncərəsidir. Əsas məsələ - regional aktorların emosional deyil, rasional davranış sərgiləməsidir.

Etibar Seyidağa,
Musavat.com