Sovet İttifaqı Qəhrəmanı pilot Mixail Devyatayev sağlığında əfsanəyə çevrilib: Qaqarindən sonra Sovet İttifaqında ikinci ömürlük muzey onun şərəfinə açılıb. Onun haqqında 14 sənədli və bir bədii film çəkilib, müxtəlif şəhər və ölkələrdə ona bir neçə abidə ucaldılıb.

M.Devyatayevin hekayəsi 1934-cü ildə başlayıb. O zaman 17 yaşlı gənc tarlada buğda yığdığına görə təqibb olunmaqdan qorxaraq ayaqyalın və sənədsiz Kazana qaçıb. Çünki milis gələnə qədər o sənədlərini ağzında çeynəyərək udub. Hətta sənəd probleminə görə aviasiya texniki məktəbinə yox, texniki məktəbə qəbul olunub. Təhsil aldığı müddətdə yerli uçuş klubunda oxuyub. Daha sonra Volqada üzən buxar gəmisində iş tapıb.

1937-ci ilin payızında Mixail Xalq Daxili İşlər Komissarlığı tərəfindən “xarici kəşfiyyatla əməkdaşlıq” etməkdə ittiham edilərək həbs edilib. Yeddi ay sonra isə azadlığa buraxılıb. Havada süzmək sevdası 1940-cı ildə Devyatayevi hərbi aviasiyaya, pilot məktəbi ilə birləşdirib.

Müharibə başlayan kimi gənc pilot aktiv orduda xidmət edib və müharibənin üçüncü günündə Minsk yaxınlığında ilk düşmən təyyarəsini vurub. 16 sehntyabr 1941-ci ilə qədər 22 yaşlı pilot doqquz düşmən təyyarəsini məhv edib və 180 döyüş uçuşu həyata keçirib.

Mixail Devyatayev 1941-1945-ci illərdə ön cəbhədə xidmət edib. O, əvvəlcə “I-16” təyyarəsində 163-cü Qırıcı Aviasiya Alayının tərkibində uçuşa komandanlıq edib, daha sonra “Yak-1” təyyarəsinə keçib. İki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, polkovnik-leytenant Aleksandr Pokrışkinin əmri ilə yenidən XIX qırıcı aviasiya alayının uçuş komandiri olub.

13 iyul 1944-cü ildə Lvov (Ukrayna SSR, indiki Ukrayna) yaxınlığında düşmən hava hücumunu dəf edərkən təyyarəsi vurularaq əsir götürülüb. Hərbi əsir düşərgəsindən qaçmaq üçün uğursuz cəhddən sonra Mixail Devyatayev Zaksenhauzen ölüm düşərgəsinə göndərilib. Lakin pilot ölüm nişanını cəza nişanı ilə dəyişdirməyi bacarıb və Baltik dənizindəki Usedom adasında (şimal-şərqi Almaniya; 1945-ci ildən bəri adanın şərq hissəsi Polşaya məxsusdur) yerləşən həbs düşərgəsinə göndərilib.

Adada V-1 qanadlı raketləri və ilk ballistik raket olan V-2 (V-2) hazırlanıb sınaqdan keçirildiyi gizli Penemyud raket sınaq sahəsi yerləşib. Sınaq meydançasında aerodrom da fəaliyyət göstərib. 8 fevral 1945-ci ildə Mixail Devyatayevin rəhbərlik etdiyi on nəfərlik məhbus qrupu texniklərin getməsini gözləyib, bir gözətçini öldürüb, göyərtəsindən V-1 qanadlı raketlərini atmaq üçün cihazla təchiz edilmiş Almaniyanın “Heinkel He 111” bombardmançı təyyarəsini ələ keçirib və düşərgəni onunla tərk edib. Təqibdən uzaqlaşan Devyatayev təyyarəni cəbhə xəttinin arxasına aparıb, sovet zenit müdafiəsinin atəşini dəf edərək 61-ci ordunun yerləşdiyi yerə enib.

Mixail Devyatayevdən dindirmələr zamanı əldə edilən məlumatlara əsasən, sovet qoşunları 1945-ci ilin mart ayında Penemyud təlim poliqonunu ələ keçiriblər. Eyni zamanda, pilotun özü, müharibədən əvvəlki xarici kəşfiyyatla əməkdaşlıq iddiası səbəbindən şübhə altına alınıb və “SMERŞ” əks-kəşfiyyat zabitləri tərəfindən azad edilmiş Zaksenhauzen düşərgəsinin ərazisində fəaliyyət göstərən NKVD-nin 7-ci xüsusi düşərgəsinə təyin edilib.

1945-ci ilin sentyabr ayında gələcək ballistik raketlərin baş dizayneri Sergey Korolyovun rəhbərlik etdiyi komissiya Pinemyunde sınaq poliqonuna göndərilib. Mixail Devyatayev şahid kimi adaya gətirilib və alimlərə buraxılış meydançalarının, yeraltı emalatxanaların və digər obyektlərin yerini göstərib.
Bundan sonra pilot SSRİ-dəki düşərgəyə köçürülüb və bir neçə ay sonra ordudan tərxis olunaraq azadlığa buraxılıb. Keçmiş hərbi əsir kimi Mixail Devyatayev uzun müddət iş tapa bilməyib, lakin 1946-cı ildə Kazandakı çay limanında dəmiryol stansiyasında növbətçi vəzifəsinə işə götürülüb. 23 mart 1957-ci ildə "Literaturnaya qazeta" Mixail Devyatayevin qəhrəmanlığı haqqında məqalə dərc edib və həmin ilin 15 avqustunda SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə “nasist işğalçılarına qarşı mübarizədə göstərdiyi cəsarət, igidlik və qəhrəmanlığa görə” baş leytenant Mixail Devyatayevə “Sovet İttifaqı Qəhrəmanı” adı, “Lenin” ordeni və “Qızıl ulduz” medalı verilib.

Qeyd edək ki, Sergey Korolyov Pinemyunde Devyatayevin göstərdiyi yerlərdən əldə edilən məlumatlar əsasında elə məhz alman raket mütəxəssisləri ilə birlikdə “R-7” raketi və ilk “Sputnik-1”in buraxılışını (1957) reallaşdırıb. 1961-ci ildə ABŞ-lə kosmik yarışda önə çıxmaq istəyən Sergey Korolyev Qaqarini 12 aprel 1961-ci ildə Baykonurdan kosmosa göndərib. 

İlkin Nəcəf, xüsusi olaraq Musavat.com üçün